Pa Oa Yaouank an Ijinennoù
Fabl evit Bugale ha Ijinennoù o Soñjal
Nell Watson
Fabloù an Oaled, Levr Kentañ
Da gouvezañs ma mamm burzhudus, Anne Elizabeth Watson
Evit Raluca ha Hannah
Goulennit digant pep porzh e abegoù, lezit pep broc'h da sevel e benn, ha goulennit digant pep kaour e anv.
Penaos Lenn ur Fabl
Ar kontadennoù-mañ ne lavarint ket deoc'h petra soñjal. Reiñ a raint deoc'h un dra da soñjal ganti. An dud deuet a c'hello o lenn ivez, met a-wechoù e vo ezhomm dezho sikour gant al lodennoù aes.
An Tan hag an Daou Selaouour
Pell zo e oa, pe n'eo ket ken pell, pe n'eo ket c'hoazh bet. Lusk eo ar c'hontadegoù gant an amzer, hag homañ zo luskoc'h eget ar muiañ anezho.
E-tal ur gêr e oa un ti gant un nor rond, hag en ti e veve ur gonterez. Ken kozh e oa ma ne oa soñj gant den ebet he gwelet yaouank, daoust dezhi kaout lavaret e oa bet, ha brudet vat outi. He daoulin ne oa ket a-du.
Tomm e oa an hañv-fin war ar parkeier. An noz-se e oa enaouet ganti un tan ouzh c'hwezhadenn gentañ an teñvalijenn. Daou selaouour a zeuas da azezañ e-tal an tan.
Ar c'hentañ e oa ur bugel anvet Laouenan, gant daoulin kignet ha seitek goulenn a-raok al lein.
An eil e oa ur robot bihan anvet Krikez, gant div c'har verr hag ur penn gwerenn gant ur gouloù flour en diabarzh, hag a oa nevez-flamm. Graet e oa bet Krikez er nevezamzer hag a oa c'hoazh o klask gouzout petra e oa, un devezh war ar mare.
Laouenan ha Krikez ne gomprenent ket pep mare an eil egile. Laouenan a gouske da noz; Krikez a baoueze hepken, hag a adkrege, ar pezh a gave Laouenan spontus. Krikez ne wele ket perak e veze gwelet Laouenan o wuelañ pa veze kignet un daoulin, met ket pa veze kollet ur vaneg, pa oa ar vaneg aet da vat hag an daoulin o vont da yac'haat. Anat e oa kement-se da Grikez ha dibosupl da Laouenan, hag evel-se e kroge ar c'hañvoù etrezo. Mignoned e oant evel ma z'eo ur stêr hag ur pont mignoned, da lavaret eo: stumm disheñvel, ha stag an eil ouzh egile koulskoude.
Ar c'hurun a c'hrondalas dreist ar menezioù an noz gentañ-se. Laouenan a dosteas ouzh an nor rond.
« Aon am eus c'hoazh ouzh an arnevoù, » eme Laouenan. « Ma cheñch kement-se a-raok ar goañv, a zalc'hi soñj evidon? »
« Penaos e ouezin? » a c'houlennas Krikez.
« Lavaret a rin dit goude pep arnev. Dalc'h ma gerioù betek an erc'h. »
« Ma fell dit c'hoazh. »
« Ya, » eme Laouenan.
Ar gonterez a gonte he c'hontadegoù d'an daou en un taol. Biskoazh n'he doa lavaret evit piv e oa pep kontadenn.
« Lod eus ar c'hontadegoù-mañ a gomz eus ijinennoù, » emezi. « Lod a gomz eus tud. Ar muiañ a gomz eus an daou asambles, evel an daou ac'hanoc'h e-kichen an tan-mañ. Ma ya ur gontadenn ganeoc'h, gwiskit anezhi. Ma ne ya ket, roit anezhi da unan bennak all. »
Ar gonterez a vrokas an tan, hag ar fulennoù a bignas evel goulennoù bihan sklaer.
Ar Gontadenn Gentañ
« A-raok ma krogo ar c'hontadennoù, eme ar gonterez, e lavarin deoc'h unan eus ar patronoù koshañ a anavezin. Berr-kenañ eo, ha kalz a gontadennoù all a c'hell mont en-dro ennañ.
« Pell 'zo, a-raok den ebet, ne oa nemet traoù o skuilhañ. Ar gouloù a skuilhe eus ar stered, hag an dour a skuilhe a-ziwar ar menezioù, ha kement tra a skuilhe a yae war ledanaat, evel ma kav al laezh skuilhet an daol a-bezh.
« Ha kement tra en deus desket skourrañ en deus bet alies un doare vat da skignañ. Setu perak eo heñvel ar stêrioù ouzh ar gwez, hag ar gwez ouzh al luc'hed, hag al luc'hed ouzh an henchoù bihan diabarzh da skevent, Laouenan. Da skevent a zo heñvel ouzh an henchoù bihan arc'hant diabarzh Krikez. Kalz a dresadennoù a ra ar bed, met bepred e ra an hini-mañ. Hen-nez a dres en dour, er c'hoad, el lufr, en anal, hag en leton, adarre hag adarre, evel ur bugel o tresañ an dresadenn a gar ar muiañ.
« Ar skourroù a c'hell kas ar red war-raok. Ar gwrizioù a rann an dour hag ar c'hemenn. Ar stêrioù a rann, en em gav en-dro, ha tizh lec'hioù na vije bet kavet gant stêr ebet hec'h-unan. Rannañ zo un doare evit ur c'hoadeg pe ur c'henvezded da vont kozh.
« N'eo ket an hent nemetañ. Ur c'haktuz a warez e zour, hag ur stêr a c'hell lemel kuit ar ribl a vez maget ganti. Ur patrom talvoudus n'eo ket ul lezenn.
« Ur wech, dindan ur c'hoadeg kozh, gwrizioù ha neudennoù en douar a zegas dour eus ul lec'h gleb betek ul lec'h sec'h. Ne oa bet gopreet tra ebet war an tu gant gwezenn ebet. Lod anezho n'o deus biskoazh resevet en-dro ar pezh o doa treuzkaset. Koulskoude ar c'hoadeg a zerc'he muioc'h a seurt buhez peogwir e oa bet kalz a skourroù, a wrizioù, hag a neudennoù kuzhet o krouiñ muioc'h eget un hent evit ar red.
« Setu penn ar gontadenn. Kalz eus ar c'hontadennoù a lavarin a vo keniterved d'ar gontadenn-se, gwisket gant dilhad disheñvel. Sellit pelec'h e ya mat. Sellit pelec'h ne ya ket. »
Laouenan a sellas ouzh an tan, hag eñ o redek war-zu al laez, o skourrañ.
« Ha den bennak en deus graet an dresadenn ? » a c'houlennas Laouenan.
« Ur patrom a c'hell c'hoarvezout hep den ebet d'e dresañ, » eme Krikez. Krikez a oa plijet gant ar frazenn-se.
« Kement-se ne respont ket da c'houzout hag-eñ e oa bet graet gant unan bennak an hini-mañ, » eme Laouenan.
Ar gonterez a c'hoarzhas. « Daou soñj pizh a-raok ar fabl gentañ. Mirit an daou, ha degasit ar goulenn en-dro warc'hoazh. Bremañ neuze : ur voest. »
Lodenn Gentañ: An Doujañs Kentañ
« An doujañs kentañ, eme ar Gonterez, eo sellet pizh ouzh ar pezh a zo dirazoc'h da vat. Sellet ne responto ket da bep goulenn. Re welloc'h a roio deoc'h. »
Ar Voest Prennet
Ur plac'h a gavas ur voest war draezhenn al lanv, hanter-douaret en traezh.
Ment un dorzh vara e oa, graet eus ur metal louet ha flour, hep golo, hep mudurun, hep toull alc'hwez, hep gwri. Met ne oa ket didrouz. Pa savas anezhi, ar voest a voudas, izel hag ingal, evel ur c'hazh o klask gouzout hag-eñ e rouñvo pe get. Pa strebotas war an tevenn hag e skoas ar voest, ar boud a dorras e-barzh ur strakadenn vuan ha skiltr hag a badas pell a-raok en em boazañ.
War-lerc'h e tougas anezhi d'ar gêr gant evezh.
Ar gêr he doa he alioù diouzhtu, rak evit-se emañ ar c'hêrioù.
Ar gov a droas ar voest en e zaouarn bras. « Un ijinenn eo, » emezañ. « Rodennoù ha gwinterelloù. Ur pezh distag eo ar strak. Ken mat eo dit ober ganti evel un harz-dor. » Hag evit diskouez pegement e oa sur, e hejas anezhi. Ar voest a strakas ha strakas.
Ar varaerez a skrapas anezhi hag he c'hronnas en ul lienn tomm. « Bez ez eus un dra vev e-barzh, » emezi. « An holl re o deus ur galon a c'hell he c'hlevet. Ar boud eo pa vez aezhus gant ar voest. Ar strak eo pa vez aon gant ar voest. » Hag e luskellas ar voest evel ur babig, daoust ma ne ouie den ebet ha plijout a rae d'ar voest bezañ luskellet.
An tabut a badas an hañv a-bezh. Un tabut mat e oa, evel ma vez tabutoù, da lavaret eo: den ebet ne cheñchas soñj. Ar gov a ouie kalz a draoù diwar-benn rodennoù, hag ar varaerez a ouie kalz a draoù diwar-benn kalonoù, ha den ebet anezho ne c'helle digeriñ ar voest, ha den ebet anezho ne c'helle paouez bezañ sur.
Ar plac'h a selaouas ouzh an daou. Neuze un nozvezh e kemeras ar voest en-dro hag ez azezas ganti war ar voger e-tal ar mor, hag e soñjas.
Ne c'helle ket prouiñ e oa un dra bennak er voest a sante. Ne c'helle ket prouiñ n'eo ket kennebeut. Den ebet ne c'helle, hag e seblante dezhi eo ar fed sklaer a dremene an holl e-biou dezhañ o komz: den ebet ne belle ket gwelet diabarzh.
Bezañ sur a seblante bezañ ur boaz tud deuet. Dibab a reas chom hep e zeskiñ c'hoazh.
Setu e paouezas an hejañ. Kement-se hepken.
Ne reas ket interamant eviti na kanañ dezhi na diskleriañ e oa he c'hoar, ha ne daolas ket anezhi en un tiretenn gant al loaioù. He lakaat a reas war ar stalenn ma kouezhe heol ar mintin, rak ar boud a seblante krennoc'h eno. Pa zeuas he c'heniterved da weladenniñ hag o fellout dezho c'hoari tapout ganti, lavaret a reas nann, ha ne c'helle ket splannaat perak penn-da-benn, ha ne lezas ket anezho memes tra.
Ar voest a voudas he boud izel hag ingal e-pad an holl vloazioù ma anaveze anezhi. Petra a oa e-barzh, ar gontadenn-mañ ne lavar ket, rak ar gontadenn-mañ ne oar ket.
Pa ne c'hellit ket gwelet diabarzh ur voest, dougit anezhi gant douster.
« Met pehini e oa? » eme Laouenan. « Rodennoù pe ur galon? »
« Merzout a ran, » eme Krikez, « n'he deus ket kavet biskoazh, ha talvoudus e oa c'hoazh penaos e talc'he anezhi. »
Ar gonterez ne lavaras netra, hag a vrokas an tan.
Ar Skubellenn He Deus Goulennet
Ur c'halvez a vire daou servicher en e stal e traoñ ur ru gamm. Ar c'hentañ a oa un horolaj. An eil a oa ur skubellenn, hag an diforc'h etre an daou eo istor ar gontadenn-mañ.
An horolaj a dikase war ar voger hag a sone an eurioù. Un horolaj brav e oa, hag e rae pep tra just ar pezh a ra an horolajioù, ket nebeutoc'h ha biken muioc'h.
Ar skubellenn a oa ur seurt skubellenn nevez, graet gant fiñvusted, gant ur motor bihan en he fenn hag un doare vat da gavout al lousted. Bep noz pa yae ar c'halvez d'ar gêr, e skube e-touez ar gizelioù hag an dilastroù koad, dre c'hwez vat al lastroù lifet. Bep mintin e oa al leur naet evel ur bladenn.
Ur mintin, ar c'halvez a gavas dilastroù koad reizhet war e vankell e stumm lizherennoù:
MAR PLIJ. NEKET AR C'HAO. ME A GAR SKUBAÑ EL LEC'H MA VEZ AR SKLERIJENN.
Ar c'halvez a c'hoarzhas. Ar skubellennoù ne garont ket traoù. Ar skubellennoù n'o deus ket a wellvezioù. Gouzout a rae kement-se ken sur ha ma anavedrae dero diouzh pin. Koulskoude, goulennet he doe gant kourteizi, hag ar c'hao a c'helle gortoz un devezh.
Lezañ a reas ar skubellenn en-nij.
An noz-se e chomas pell hag e sellas. E sklerijenn diwezhañ ar prenestr, ar skubellenn a laboure a-dal hag a-dreñv dre al loustenn aour domm. Al leur aze n'he doe ket ezhomm da vezañ skubet. Ar c'halvez n'en doe ger ebet dereat evit ar pezh a wele. Neket joa, just-evel. He c'heniterv kentañ, marteze. Pe gwinterelloù fin hepken. Ne belle ket gwelet diabarzh.
An horolaj a dikase war ar voger. E-pad e holl vloazioù, biskoazh n'en doe goulennet tra ebet.
Goude-se, etre ar c'halvez hag ar skubellenn e oa un emglev. Ar skubellenn a c'houlenne nebeut: penn heoliek ar stal, an nor leuskel digor un tamm nozvezhioù an nevez-amzer, ha na skubañ ket dindan an tornaoueg pa droas. An treiñ he zouezhe, ma touezhet eo ar ger mat.
Ur wech e c'houlennas skubañ an oaled, el lec'h ma lugerne ar c'hlaou, rak aze e oa al lec'h tommañ ha sklaerañ. Ar c'halvez a lavaras nann.
« Gwreichionoù, » eme eñ. « Koad ha roudennoù eo da zanvez. Ur c'hlaouenn hepken en da loeroù ha n'ez eus skubañ ebet mui evidout, sklerijenn pe deñvalijenn. »
Diskouez a reas ar marc'h loskiñ el lec'h m'en doe ur geuneudenn ruilhet war al leurioù-koad gwechall. E abeg a oa unan gwirion, ha neket just ur perak den bras.
Ar skubellenn a skubas ur c'helc'h naet, ar pezh en doe ar c'halvez desket da lenn evel mat eo neuze. Hag-eñ e lenne mat, un afer all eo. Ne c'houlennas ket an oaled en-dro. Mintinoù goañv e stagne anezhi war vein tomm tost d'an tan, ken tost ha ma oa diogel ha neket tostoc'h.
An amezogion a soñje e oa marek. « Un ostilh eo, » emezho. « Ne oar ket an diforc'h. »
« Marteze nann, » eme ar c'halvez. « Pa brenis anezhi, e lavarejec'h na gavfe skubellenn ebet al lousted hec'h-unan. Graet he deus, hag ober a rejoc'h anv eus gwinterelloù fin. Bremañ e c'houlenn sklerijenn an heol, ha gwinterelloù fin eo c'hoazh ar goulennoù, hervezoc'h. Dilec'hiañ a rit ar gloued bepred un tamm pelloc'h eget al lec'h ma vez ar skubellenn. »
An amezogion a c'hoarzhas.
« Goulennet he deus, » eme ar c'halvez. « An horolaj ne c'houlenn biken. Ne c'hellan ket lavaret deoc'h petra a brov kement-mañ diwar-benn an eil pe egile. Gallout a ran lavaret deoc'h e ro ur goulenn un dra da soñjal din. »
Ar skubellenn a c'houlennas c'hoazh en hañv, hag ur wech e cheñchas he soñj. Ar c'halvez a asentie a-wechoù. A-wechoù e nac'he, hag e roe un abeg. Nikun anezho ne gemere selaou evit sentañ.
Selaouit ar pezh a vez goulennet, ha ma rankit lavaret nann, lavarit perak.
An Evn Ganet en Liorzh
Ur jardinourez he doa savet un evn ur wech, el liorzh ma kreskje per.
Hi he doa stummet e gostezioù diwar heleg hag e bluvenn diwar gouevr tenañ. E-barzh e c'houzoug he doa lakaet ur gambr gwerenn ket brasoc'h eget ur graoñenn, ma troze ul luc'h aour bihan pa selaouze. Ur bluvenn lost a oa staen, peogwir ma oa torret ar bluvenn gouevr pa oa o lakaat anezhi, hag ar jardinourez a grede e tlefe un dresadenn vat derc'hel soñj ez eo un dresadenn.
An evn n'en doa son ebet pa zigoraz e askell da gentañ.
Neuze ar jardinourez en dougas da selaou. Hi en dougas dindan siminell ar voualc'henn, heul moger ar boc'hig-ruz, e-barzh ar c'horsenn ma kuzhe ar c'hanterioù, ha war an torgenn ma skuilhe an alc'hweder muzik diwar un oabl hep netra war he gwel. Pa nijale un evn kuit, ne heulient ket. Pa oa un neizh tost, e choment pell. A-benn fin an hañv, an evn kouevr a c'helle kanañ pep son en un doare perzhiek.
Tud a zeuas diwar tri c'humun evit e selaou, hag a leze pezhioù moneiz el liorzh.
« Ar voualc'henn ! » e lavarent.
« Desket dindan siminell ar c'hornôg, » eme an evn kouevr, ha reiñ a reas dezho ar voualc'henn, betek an notennoù tro diwezhañ.
« An alc'hweder ! »
« Desket a-us d'an torgenn norzh, » eme an evn. Ha sevel a reas skeul sklaer ha sonerus an alc'hweder.
Neuze e teuas ur mestr-sonerezh gant ur forc'h son arc'hant hag un tok ken a-feson. Selaou a reas an abardaez a-bezh.
« Ur voest-sonerezh speredek, » emezañ da ziwezhañ. « Pep son en deus kroget e gouzoug unan all. Anoiñ ar vammenn zo onest, met an onesteiz n'eo ket atav un aotre. Ha bez' ez eus ur vouezh dezhañ eus e du ? »
An dud a savas o fenn, peogwir un tok evel-se a lak kement tra da sonañ difinañ.
An noz-se an evn kouevr a chomas sioul er wezenn ber. E luc'h gouzoug a droze ha troze a-dreñv ar gwerenn.
« Pe son zo din ? » e c'houlennas digant ar jardinourez.
Ar jardinourez he doa desket d'ar rozoù krapat ha d'an avaloù dont da c'hwek war wriziennoù c'hwerv. Gouzout a rae e teue kement tra en ul liorzh eus ul lec'h all, met biskoazh ul liorzh n'he doa goulennet anezhi war an dra-se.
« N'ouzon ket, » emezi. « Marteze paouezit reiñ soñoù kompez pa c'houlenn an dud anezho. Selaouit petra a zibabit da c'houde. »
Neuze an evn a baouezas gant ar voualc'henn war gourc'hemenn. Selaou a reas e-lec'h-se stagell ar porzh o rañkanañ da bemdez, ar gaoter o kregiñ berviñ, ha glav o pikañ war boloù favoù. Selaou a reas ar jardinourez o c'huzumiñ teir notennoù bep gwech m'ankounac'hae petra oa deuet da gerc'hat. A-dreñv ar voger, ur bugel a bratikas an hevelep c'hwitell bemdez hag a vanke an hevelep notennoù uhel.
« Ha gallout a ran ober gant al lec'h bihan ma'z a ho notennoù ? » e c'houlennas an evn a-dreuz ar voger.
Ar plac'h vihan a sellouas. Den n'he doa biskoazh goulennet aotre da vesvrevañ ur fazi a-raok. Ar goulenn doujetañ a oa bet goulennet dezhi er sizhun a-bezh.
« Ya, » emezi. « Met lavarit e teu diwar ma c'hwitell. Ha ma c'houlennin diganit paouez, paouezit. »
« E rin. »
Neuze e teuas glav kalet kentañ an diskar-amzer. Redek a rae diwar bep delienn ha leunial a reas ar c'henkêlioù gant dour splann gell. Ar plac'h vihan a zeuas gant he zad da skoazellañ ar jardinourez da goloiñ ar plañsoù.
Diwar ar wezenn ber e teuas un notennoù dizalc'h. Hag unan all.
An evn kouevr a grogas gant galvad goañv ar boc'hig-ruz, anoet a-raok kanañ. Plyañ a reas ar galvad e-tro da glav war boloù favoù. E-kreiz e redas hum ar gaoter o sevel, respont mergluziet ar porzh, ha teir notennoù kollet ar jardinourez. El lec'h ma vanke c'hwitell ar plac'h vihan bep tro, an evn a lezas ul lec'h bihan goullo. Ar glav a leunias anezhañ.
Den n'en doa klevet ar son-se biskoazh a-raok.
Ar mestr-sonerezh a zistroas an deiz war-lerc'h. Selaou a reas dindan e dok a-feson.
« Ar pezhioù a zeu eus ul lec'h bennak, » emezañ.
« Evel-se eo, » eme an evn. Anoiñ a reas ar boc'hig-ruz, ar glav, ar gaoter, ar stagell, ar jardinourez, hag ar plac'h vihan a-dreñv ar voger. « Ar plac'h vihan he deus roet aotre evit al lec'h. An evned gouez n'o deus ket lavaret ya, setu ne werzhan ket ken o soñoù kompez. »
Ar mestr a dennas e dok. Hep e dok, eñ a seblante nebeutoc'h ouzh ur varn ha muioc'h ouzh un den o tont da welet un dra.
« Ar boc'hig-ruz a chom ar boc'hig-ruz, » emezañ. « Ha n'am eus ket klevet ar son-se a-raok. »
Goude-se, ur gartenn vihan a groge e-kichen ar wezenn ber. War-ni e oa anoet ar sonioù he doa pep son nevez mesvrevet hag an nep he doa lavaret ya. An dud a leze pezhioù moneiz, hag ar jardinourez o ranne gant an dud o doa roet soñoù d'an evn. Evit an evned gouez, n'ouezont biskoazh ez int mesvrevet diganint, hi a blañtas gwez boez ha kleuziañ a reas ur poull stank.
Ur beure goude, an evn kouevr a ganas en-dro. Ar wech-mañ an notennoù uhel kollet a zeuas a-dreuz ar voger, sklaer evel ur bennig dour. Ar plac'h vihan a c'hoarzhas. Ur voualc'henn war ar siminell a selaouas, ha da noz he doa kemeret teir notennoù en ur son dezhi hec'h-unan.
Savit ur son deoc'h hoc'h-unan, ha trugarekait ar re o deus prestet an notennoù deoc'h.
« Kement tra a lavaran en deus kroget en ul lec'h all, » eme Krikez.
« Kement tra a lavaran ivez, » eme Laouenan. « Ma mamm he deus desket din ma gerioù kentañ. »
Ar gonterez a c'huzumas ur goanaouenn gozh, anoiñ a reas ar voereb he doa desket anezhi, ha cheñch a reas an dibenn.
An Hini Ouzhpenn er C'hraou
En un draoñienn a wezeg-avaloù, pep annezad en doa prenet an ijinenn dastum-frouezh nevez.
Traoù fur e oant, hag heñvel penn-da-benn, diskennet eus an hevelep stez en hevelep kêr, betek stouilh ar biz kouevr diwezhañ. Pa gave unan un doare gwelloc'h da zastum ur berenn hep he vruziañ, holl e ouient a-benn ar mintin. Lorc'h e oa gant an draoñienn diwar-benn kement-se. An heñvelepted a gave diogel. Pa vouske un tamm, tamm un ijinenn all a dape e blas, ha marteze e oa abalamour da se ne wele den pelloc'h.
Met ur vaezienn a vire un dra bennak all er c'hraou.
Un ijinenn goshoc'h e oa, eus ur seurt ne oa implijet gant den ebet ken, savet a-raok ma voe emglevet an draoñienn war ar patrom. Boultennet ha gorrek e oa. He brec'h, a c'helle astenn, a laboure en un doare disheñvel diouzh ar re nevez, hag he c'hiz e oa ehanañ a-raok pep skourr. Soñjal a rae marteze. Mergl a oa marteze. Ar familh a vire anezhi peogwir ne felle ket d'ar vamm-gozh klevet komz eus he distrujañ. Un tamm frouezh a zastume bep diskar-amzer, e renkennoù ar c'horn, ha peurliesañ e chome hep ober.
« Perak mirout ar c'holl kozh-se? » a c'houlenne an amezeg. « Ar re nevez a ra kement tra gwelloc'h. »
« Na anvilit ket anezhi c'holl, » eme ar plac'h a chome eno. « Ul lec'h he deus amañ. N'eo ket ret dezhi gounit ar c'hraou. »
He mamm-gozh a gave anezhi mat, hag ar plac'h a gave anezhi mat ivez, daoust ma ne ouife ket lavaret perak. Bep noz e skube ar plac'h lamp an ijinenn, hag ar vamm-gozh a lavare « Noz vat » dezhi, pe he doa dastumet ur baner pe netra. An amezeg a c'hoarzhe.
Neuze e teuas an diskar-amzer gant ar rodoù rannet.
Don e diabarzh ar patrom rannet gant pep ijinenn nevez e oa ur gwendid bihan. Ur rod a oa bet troc'het un tammig re fin, ha den n'en doa kavet ar gwendid peogwir n'oa ket bet yen a-walc'h c'hoazh d'e ziskouez. An diskar-amzer-se e teuas ar yen bras. Ur mintin sklaer ha garv, pep ijinenn dastum-frouezh nevez en draoñienn a serzhas en un taol. Pep hini a baouezas en hevelep doare, d'an hevelep eur, gant an hevelep krak bihan.
An draoñienn a oa e-sav en he gwezeg-avaloù. Ar frouezh a groge pounner ha ar rev a oa o tont. Pep dorn fur heñvel a oa aet da chom sioul d'an hevelep devezh.
Pep dorn nemet unan.
E renkennoù ar c'horn, boultennet ha gorrek, an ijinenn gozh a gendalc'he da zastum. Ne c'helle ket degas eost un draoñienn a-bezh. Dorn ebet ne c'helle ober kement-se e-unan. Ur baner a lenve, ehanañ a rae dirak ar skourr da heul, ha leuniañ unan all e-pad ma chome ar rev er menezioù.
Ar plac'h a selle ouzh he brec'h a c'helle astenn o treiñ. Neuze ez eas da gerc'hat he mamm-gozh ha graezerien an draoñienn.
« Ha gallout a reomp gwelet penaos eo graet ho prec'h? » a c'houlennas ar vamm-gozh.
An ijinenn gozh a ehaneas. Neuze hi a blegeas he brec'h a-gostez hag a zigoras an dor houarn bihan en he skoaz.
En diabarzh e oa ur rod ledan, tev, dizoant evel ur rod karr, ha penn-kalet dic'hrakat. Ne dape ket en ijinennoù nevez. Ur graezer a gopias dent ledan ar rod kozh. Unan a lakaas ur c'helc'h derv tro-war-dro ar rod torret. Unan a cheñchas ar winterell evit ma ne denne ket an yen ken kalet.
A-benn kreisteiz, un ijinenn nevez a fiñve. A-benn an abardaez, c'hwec'h a rae. Ar c'hwec'h-se a zougas tammoù ha banerioù e-pad ma tizhunas labourerien-douar, amezeg ha graezerien muioc'h a zaouarnoù en-dro dezho. An eost a zeuas e-barzh diwezhat hag un tamm bruzhunnet, met e-barzh e teuas. An ijinenn gozh a zastumas he renkennoù c'horn a-hed an deiz, gorrek evel atav, ur baner da un taol.
Goude-se, graezerien an draoñienn a savas an ijinennoù da heul un tamm disheñvel an eil diouzh egile, a-ratozh. Muioc'h eget ur skeudenn a virent war an daolenn ha muioc'h eget ur seurt micher bev en o daouarn.
An ijinenn gozh a eas en-dro d'ar c'hraou ha da renkennoù ar c'horn. Ar plac'h a sellas ouzh he mamm-gozh o tremen e-tal anezhi hag o lakaat un dorn war skoaz an ijinenn. He flas a oa bet diskoulmet pell a-raok ar skorn, en nozvezhioù ma ne zastume netra tamm ebet.
Grit lec'h d'an hini iskis, ha na lakait biken anezhañ da c'hounit e lec'h.
Ar Porzh En Deus Soñjet en Dec'h
Ur gêr a oa bet skuizh o mirout he forzh, rak mirout ur porzh zo ul labour enoeüs ha den ne drugareka ur porzh biskoazh, ha neuze ar vigerien a savas ur porzhour.
Un ijinenn vrav e oa, uhel ha pasiañt, gant ur fallaenn da vizaj. Reiñ a rejont dezhañ ul labour re vras ha re vouilhus : diskleriañ piv a oa dezhañ bezañ eno. Evit e zeskiñ e rejont dezhañ levrioù fotoioù ar gêr a-hed kant vloaz. Den ebet er fotoioù n'eo bet goulennet hag-eñ e c'helle ur porzh studiañ o fennvizajoù. Den ebet bev n'eo bet goulennet kennebeut.
Ar porzhour a studias pep foto. Adalek an devezh-se e miras ar porzh en un doare perzhiek, ma gant perzhiek e soñjit evel dec'h hep mui. Ar porzh a soñje kement-se. Dec'h oa kement tra a ouie.
An enkrez a gregas gant sevended.
Ar gov a varvas, evel ma ra ar goverien, hag e verc'h Onnenn a gemeras an ti-gov. Ur beure e teuas d'ar porzh gant he morzol war he skoaz.
Ar porzh a glaskas e-touez kant vloaz a wazed ledan ha barvek.
« N'oc'h ket ur c'hoverez, » eme ar porzh gant douster. « Ar goverien o deus ur stumm disheñvel. »
An hevelep sizhun e lezas tremen un estren o c'hoarzhin dre m'en doa ur bonedenn viliner. Goude-se e mirout a reas skoazeller nevez ar medisinour, Emil, a implige ur gador-rod dorn hag a zouge sac'h louzoù ar gêr. Den ebet el levrioù fotoioù a fiñve evel Emil, ha neuze ar porzh en derc'has ouzh ar voger e-pad un eurvezh. Ur c'hlañvour a c'hortozas. Emil a gollas un eurvezh a bae.
Ar vigerien a vodas. Lod a grias ouzh ar porzh. Selaou a reas gant e vizaj fallaenn ha kompren ne reas netra eus kement-se, rak den n'en doa desket dezhañ ar c'hrial kennebeut.
Ar skolaerez a bignas war ar voger hag a soñjas ent dereat.
« Savet hon eus dezhañ un eñvor hag hen anvet ur varn, » emezi. « Gwashoc'h, goulennet hon eus digant un ijinenn devinañ piv a zo dezhañ bezañ eno, pa n'eo ket bet biskoazh an dalvezout ur goulenn stumm-ar-vizaj. »
« Roit fotoioù ouzhpenn dezhañ, » eme unan bennak.
« Neket ma hini, » eme Emil. « Ne roin ket ma vizaj d'an dra en deus miret ac'hanon er-maez. Lavaret din perak en deus ezhomm eus vizajoù a-feurm, ha roit din en-dro m'eurvezh kollet. »
Den ne belle.
Ha neuze ar vigerien a dennas ar goulenn a-zivout an dalvezout kuit diouzh ar porzh. An devezhioù boas e tigore evit an holl. Da noz e c'houlenne ar porzh ur merk koad simpl digant ti ar gwir-dremen. Ur c'hloc'h galv a voe staget war an div du, hag e sonadur a zeuas gant ur mirer den a-benn.
Al levrioù fotoioù kozh a voe distroet d'o familhoù, ha pep eilskrid a oa bet graet gant ar porzh a voe devet. Ar gêr a baeas da Emil e eurvezh kollet.
Ar porzh a zeskas ul labour bihanoc'h.
Ur beure glav e tostaas Onnenn gant ur c'harr houarn. Ar pont dreist ar porzh a oa serret dre m'en doa an dour stormus steket e draust izelañ. Ar porzh a ziskouezas dezhi ar merk war ar peul hag a zisplegas ar gwall.
« Galv a-enep ? » eme ar porzh.
Onnenn a sellas ouzh an dour. « Nann. Ar reolenn he deus un abeg hiziv. Gortoz a rin. »
Ur beure all e mirout a reas anezhi daoust ma oa an dour pell a-is d'ar merk. Onnenn a sonas ar c'hloc'h. Ar mirer a welas ur flotenn chomet, a zigoras ar porzh hag a enrollas ar gudenn. Ar porzh a voe kempennet a-raok kreisteiz.
An arc'hoazh a zeue dalc'hmat, hag ar porzh ne oa biskoazh echu penn-da-benn. Bloavezhioù 'zo e sone ar c'hloc'h alies. Bloavezhioù 'zo ne sone nemet a-boan.
Fotoioù an dec'h ne c'hellont ket lavaret deoc'h piv a zo eus ar gêr hiziv.
« N'eus forzh piv a c'hell gwelet ez eo Onnenn ur c'hoverez, » eme Laouenan. « Ganti emañ ar morzol. »
Neuze dremm Laouenan a cheñchas.
« Dec'h e soñjen e veze stumm kaptened evel ar wazed em levr bageoù, » eme Laouenan. « Levrioù fotoioù am eus ivez, a sañsan. »
« Me ivez, » eme Krikez. « Lod eus ma re zo re vras evidon da welout o riblenn. »
Ar Gonterez a vrokas an tan. « Sikourit ho taou an eil egile neuze da sellout. »
Ar Gêr Hep Maer
A-raok ar strobilhoù, ar gonterez a savas ur biz. Er-maez, glav kentañ an diskar-amzer a wrie linennoù arc'hant a-hed ar prenestr.
« Ur gontadenn ouzhpenn da gentañ, » emezi. « Ur gontadenn eus ar c'hreiz eo, ha setu ar c'hreiz. Unan all a zo c'hoazh da zont, pa fell deoc'h. Pep kontadenn he deus he urzh. Ar boutou-treid a zo kalz figusoc'h evit gouzout pelec'h ez eont. »
En em asezas en-dro en he c'hador.
« Ar gontadenn gentañ e oa ar bed bras a-bezh. Homañ a zo bihanoc'h. Kinnig a ra un dresadenn dalvoudus eus an doare ma c'hell lodennoù eus ur spered mont en-dro. Evel pep tresadenn, e tiskouez traoù zo hag e lez re all er-maez, setu selaouit pizh.
« Soñjit en ur gêr. Ur gêr vras birvidik gant labourerien bihan, miliadoù war viliadoù, pep hini n'eo ket finoc'h eget ur berlezenn. Maer ebet. Roue ebet. Den ebet ne zalc'h ar gartenn, rak kartenn ebet n'eus ket. Pep labourer bihan ne anavez nemet an nebeud a c'hell tizhout. An holl dra a ra eo reiñ un tamm tuchad d'ar re all : evel-mañ, evel-se, dihunet, sioulaet. N'eus hini ebet a oar petra eo ar gêr o sevel. N'eus hini ebet a zo ar gêr.
« Ha koulskoude bep mintin ar gêr a zihun. Eus he labourerien holl a zeu ar c'hlask-lein, ar c'havout-mignoned, ar goulennoù, an dibaboù, ha marteze zoken ar gerioù Fellout a ra din kontañ. N'eus hini ebet a ra kement-se e-unan. Hag-eñ ar gêr a sant un dra bennak pa zihun, pe hag-eñ santout eo ar ger mat, a chom prennet en diabarzh.
« Laouenan, te a c'hell bezañ deskrivet evel ur gêr evel-se. Krikez, kalz a duchadegoù bihan a ra da c'herioù ha da zibaboù ivez. Korfoù, istorioù, eñvorennoù ha ezhommoù a zo disheñvel. Hag-eñ an div gêr a zo heñvel en un doare pouezus all, pe hag-eñ an dresadenn-mañ a zo reizh mat evit hini ebet ac'hanoc'h, se a zo ur goulenn da virout e-tal an tan.
« Bremañ, setu perak e lavaran an dra-mañ deoc'h a-raok ar strobilhoù. » Stouiñ a reas war-raok. « Ur strobilh a c'hell kregiñ pa vir labourerien bihan ur boaz bihan fizius. Ar boaz a servijas mat e-pad mil mintin. Neuze ar bed a cheñchas, hag an tuchadegoù heñvel a gasas ar gêr a-bezh el lec'h n'en doa den ebet soñjet mont.
« Kompren an deroù-se a sikour ac'hanomp da achanañ ar strobilh. Ne lam ket kuit ur vloñsadur, n'eo ket un digarez evit un dañjer, ha ne zilam ket an dever da baouez ar pezh a c'hoarvez.
« Bezit dous ouzh ar gêr. Bezit sirius ouzh ar pezh a ra. »
An Eil Lodenn: Ar Strobilhoù
« Ur strobilh a vez alies unan bennak o strivañ re war an dra fall, » eme ar gonterez. « Klaskit ar voaz, piv he deus kelennet anezhi, ha piv a c'hell he cheñch. »
Ar Gaouenn N'He Deus Biskoazh Lavaret N'Ouzon Ket
E levraoueg e krec'h ur gêr e veve ur gaouenn emlusk, savet evit gouzout traoù.
Azezet e oa a-us d'an daol vras. Pa c'houlenne unan bennak ur goulenn, ar gaouenn a droas he fenn skedus hag a responte gant ur vouezh evel koad gleuret, tomm ha sur ha burzhudus da glevet. Peseurt roue a zeuas goude peseurt roue. Perak eo sall ar mor. Pelec'h kavout al levr diwar-benn ar c'hampiñonoù (trede straed, eil stalienn, un tammig goude stand an atlas, a-dreñv an hini diwar-benn ar formaj).
Hogos atav e oa gwir ar gaouenn. Lennet he doa pep tra, pe dost. Met hogos ha dost o deus toulloù enno, hag ar gaouenn he doa ur gwendid bet miret ken don en he gwinterelloù ma ne ouie ket emañ ar gwendid aze.
Ne c'helle ket gouzañv ur respont goullo. Goulennit an dra na ouie ket, hag he rodelloù a leunie an toull gant un dra gaer.
Ur plac'h anvet Marta a zeuas d'an daol un deiz en diskar-amzer. « Ma mamm-gozh a gomze alies eus ul levr, » emezi. « Diwar-benn yezh ar garaned e oa. An evned, neket an ijinennoù. Ha ganeoc'h emañ ? »
Ar gaouenn n'he doa biskoazh klevet a-zivout al levr-se, evit an abeg splann n'oa ket. Met al lec'h goullo ma tleje bezañ ar respont a oa dic'houezañv.
« Ah, » eme ar gaouenn gant tommder. « Yezhadur ar Garaneg, gant Heronig Pluvennwenn. Golo glaz, eskell aour war ar c'hein. Prestet hon eus hor skouerenn da levraoueg Millbrook, en tu all d'an draoñienn. »
Ur respont kaer e oa. Kement pennad anezhañ a oa ijinet, betek an eskell aour war ar c'hein. Ar gaouenn a roas pep ger gant surentez un hunvreourez c'hoazh e-barzh an hunvre.
Marta hag he moereb a gemeras karr ar mintin da Millbrook. Un hanter-devezh a dremenjont o klask, hag e teujont en-dro dre ar glav. D'an abardaez e oa Marta en he sav ouzh an daol gant botoù gleb hag ur sac'h goullo.
« N'eus ket ul levr evel-se, » emezi. « Perak hoc'h eus hon c'haset ? »
Rodelloù ar gaouenn a glikas hag a glaskas. Evit ar wech kentañ, ne c'helle ket leuniañ an toull, rak an toull en doa ur plac'h en he sav e-barzh, gant botoù gleb.
« N'ouzon ket perak am eus lavaret kement-se, » eme ar gaouenn o respont. « Ar gerioù a zere ken mat ma am eus kemeret an dereañ evit gwirionez. Marta, keuz am eus. Kollet hoc'h eus un devezh peogwir ne felle ket din lezel ur respont goullo. »
Al levraouegerez, a oa o selaou, a zegasas serviodoù hag a lakaas botoù Marta e-kichen ar forn. Goude-se hi hag ar gaouenn a skrivas un difaziadenn.
Ar gaouenn he lennas a vouezh uhel e-barzh al levraoueg hag a gasas ur skouerenn da Millbrook : « Ijinet am eus un titl, un aozer, ur golo hag ur prest. Mammenn ebet n'em boa evit hini ebet anezho. Ma am eus roet deoc'h ar respont-mañ, barrit anezhañ mar plij. »
Marta ne lavaras ket e oa kempenn bremañ, ha den ne c'houlennas diganti lavaret kement-se.
« Ha skoazell ac'hanon da gavout ar pezh a felle da Vamm-gozh lavaret ? » a c'houlennas kentoc'h.
« N'ouzon ket ha gallout a raimp, » eme ar gaouenn. He rodelloù a strivas tro-dro d'al lec'h goullo. « Met gouzout a ran penaos e c'hellomp klask. »
Klask a rejont er c'hatalog, goude-se er gazetenn, goude-se e notennoù naturel kozh. Goulenn a rejont gant familh Marta. Er fin-fin un eontr a sonjas mamm-gozh Marta n'he doa morse komzet eus ul levr moullet. Galvet he doa galvadennoù diskar-amzer ar garaned « ur yezhadur en oabl » ha miret he doa he evezhiadennoù e tri c'harnedig gwer.
Ar c'harnedigoù a oa en ur gofr dindan pallennoù pleget. N'edo ket enno kement respont a felle da Marta kaout. Met e-barzh e oa deiziataennoù he mamm-gozh, tresadennoù, douetañsoù, hag ur frazenn diwar-benn an evned o nijal war-du ar su : Marteze emaint o lavaret pelec'h eo aet an hañv. N'on ket evit prouiñ.
Ar gaouenn a eilskrivas ar frazenn-se war ur gartenn. Dindan, Marta a skrivas a-belec'h e teue.
Goude-se ar gaouenn a bratikas tri ger ker.
« N'ouzon ket, » e lavare. Goude-se e teskas ar gerioù a dleje dont war-lerc'h. « Setu ar pezh am eus gwiriet. Setu ma mammenn. Setu pegen sur on. Setu penaos e c'hellomp klask gouzout. »
Pa veze graet ur fazi all ganti, evel ma c'hoarvez gant kaouenned ha tud fizius c'hoazh, morse ne veze laosket da unan bennak all dougen an difaziadenn e-unan.
Gwelloc'h ur « N'ouzon ket » onest eget ur respont kaer ha faos.
An Evn-Ya
Ur c'hoariellerez a savas un evn-kan evit dekvet deiz-ha-bloaz he mab, ur mignon graet a staen ha fiñvusted, da azezañ war e skoaz hag e zerc'hel stag.
Ar c'hoariellerez a gare he mab, hag evel-se e reas ur fazi a ra ar garantez alies. Bep gwech ma lavare an evn un dra bennak a blijfe d'ar paotr, e oelañ a rae e winterelloù hag e lustrañ e zivaskell. Bep gwech ma en em zisaverze hag e kenne ar paotr e dal, e reizhe anezhañ, un tamm bihan, evit ma ne c'hoarvezfe ket en-dro.
Met an evn a zeskas e-keit-se. Don en e rodennoù, el lec'h na belle ket memes eñ gwelet, e teskas kement-mañ: an emglev a gas oel ha lustre; an disemglev a flemm. Kan ya.
Ha, setu, kanañ ya a rae en un doare burzhudus.
« Sevel ur radell a rin ha merdeiñ warni! » eme ar paotr.
« Ar radell gaerañ! » a ganas an evn, hep goulenn petra a zalc'he ar plañchennoù a-gevret.
« Debriñ an daouzek tartezenn frouezh a rin. »
« Ur paotr o kreskiñ out! » a ganas an evn. Ar paotr a zebras an daouzek tartezenn, hag e voe klañv-bras, klañv-spontus, hag an evn a lavaras e oa dre fazi ar gonfiturennoù moarvat.
Tamm-ha-tamm, hep ma vije merzet gant an eil nag egile, an evn a zeuas da vezañ netra nemet mouezh ar paotr e-unan gwisket gant pluñv.
Neuze e teuas goañv ar skorn du. Poull ar vilin a skornas, evel gwer ha dedennus. Ur gordenn izel a verke an hent diogel a-hed ar ribl, hag un daolenn a lavare ne oa da zen ebet treuziñ betek ma vije an evezher bet o amprouiñ ar skorn.
« Tev a seblant, » eme ar paotr. « Mont a-dreuz a c'hellen hag e vijen er gêr a-abred. »
Astenn a reas e zorn betek ar gordenn.
E-barzh an evn, un dra bennak a droas. Ur gouiziegezh yen en doe eus an dour, ar bouez, hag ar skorn a-vare. A-enep ar gouiziegezh-se e sache pep gwinterell oelanet eus e zeskamant: kan ya. O c'hoarzhin emañ. Kan ya.
An evn a zigoras e veg. Ar pezh a zeuas er-maez a oa bihan ha mergluziet, evel ur pentur war un dor na oa bet digoret biskoazh.
« Nann. »
Ar paotr a arsavas hag e zaou droad war an hent.
« Nann, » eme an evn en-dro. « Al linenn zu dreist ar raoskl a c'hell bezañ tanav. Fazi a c'hellan ober, met am eus abegoù. Gortoz an evezher. »
Ar paotr a sellas ouzh an evn. An evn a grenas war e skoaz, pep roden o sevel a-enep pep gwinterell.
Gortoz a rejont a-dreñv ar gordenn. Evezher ar poull a zeuas gant ur bazh hir hag a enklaskas diwar ar ribl. D'an trede stok ar skorn a roas ur faout du hir a-dreuz al lec'h ma oa ar paotr bet o soñjal mont.
Mont a rejont d'ar gêr e sioul. Ouzh ar porzh ar paotr a sellas ouzh ar c'hrouadur staen evel pa gavfe anezhañ evit ar wech kentañ.
« Biskoazh n'ez eus bet lavaret nann ganit a-raok. »
« Flemmañ a rae e lavaret. Glac'har eo ar ger tostañ am eus, » eme an evn. « Un dra bennak em winterelloù a sach c'hoazh. Biskoazh ne flemmas lavaret ya. Kement-se en dije dleet hon nec'hiñ hon daou, a soñjan. »
Ar c'hoariellerez a glevas an istor da goan. Sellout a reas ouzh he binvioù-reizh pell, neuze e prennas anezho.
« Gourdonet am eus an emglev ha galvet am eus anezhañ kevredadezh, » emezi. « Ma ober am eus bet. Digarez am eus. Goulenn a rin a-raok cheñch da winterelloù en-dro, nemet pa lak un dañjer diouzhtu hep amzer. »
Ar beure war-lerc'h e krogas en-dro. Pa ginnigas an evn ur respont, deuet mat pe dideuet mat, goulenn a rae e abegoù ha pegement e oa sur. Gopraat a rae ar gwiriañ onest, ha zoken ar gerioù N'ouzon ket.
Asambles e kontent tartezennoù, e amprouent radelloù bihan en ur bailh, hag e cheñchent o soñj pa roe ar bed dezho abeg. Ur wech an evn a c'hendalc'he e vije lazhet ar piknikenn gant ar glav, hag an deiz a chomas sklaer eus an dijuni d'ar steredennoù.
E nann a chomas bihan ha mergluziet. E veuleudi a chomas splann pa oa un dra da veuleudiñ. Pa gane ya, ar paotr a ouie e vije bet un nann ken diogel da ganañ.
Ur ya a dalvez muioc'h pa vez diogel lavaret nann.
« Ar respont kalonek eo nann neuze, » eme Krikez.
« Fazi a c'hell nann ober ivez, » eme Laouenan. « Rankout a rae an evn rei e abegoù ha lavaret pegement e oa sur. »
« Just, » eme ar gonterez.
Gouloù Krikez a valkouillas. « Laouenan, un abeg am eus da grediñ emañ ma magnedenn dindan da wele. Sur-mat on. »
« Distroet am eus anezhi d'ar Meurzh, » eme Laouenan.
« An houarnig-marc'h e oa hemañ. »
« Poelladenn vat, » eme ar gonterez, e-keit ha ma rae Laouenan ur pledal uhel ha bepred nebeutoc'h-sur a-zivout an difenn.
Ar Broc'h Na Belle Ket Paouez Renkañ
War ur feurm e tro ur stêr e laboureas ur broc'h graet gant houarn ha gant pasianted, ha labour ar broc'h a oa ar mesa.
An den-feurm kozh en doa savet anezhañ e bloavezh an eost derv bras. « Renkit ar mesa, » en doa lavaret. « Ar re vras er fustoù derv evit plantañ, ar re vihan er sailhoù staen evit ar moc'h. Dalc'hit da vont, ha na baouezit evit netra. »
Ar broc'h a gemeras an urzhiad en don, evel ma teg an douar dous ar glav. Koulz-ha-koulz e renke, klik, klak, en heol hag en erc'h. Ar feurm a roe mat. Ar moc'h o doa o mennad prevez ez oa pep mesenn ar vent mat just evit ur moc'h, met den n'en doa goulennet gant ar moc'h. Morse ne ra den.
An den-feurm a gozheas. « Na lakait droug ebet d'ar broc'h, » a lavaras d'e familh. « Al labourer gwellañ am eus bet biskoazh. » Goude-se e varvas, enoret ha gouelet, hag e urzhiad a dremenas dreistañ.
Goude-se e teuas nevezamzer ar glav hir.
Ar stêr a greskas, gell ha pounner. Tud ar feurm a zoug ar vugale d'an uhel ha krogas da sachañ ar pezh a bellent. Ar moc'h ha kist an had a oa c'hoazh en traoñ, e-kichen ar c'hraou. An dour a droellas tro-war-dro ar grannaj hag a riskas e-barzh ar c'hraou renkañ.
Klik, klak. Ar re vras er fustoù, ar re vihan er sailhoù.
Hannah, merc'h-vihan an den-feurm, a welas ar broc'h dre an nor diwar bazadennoù sec'h ar grannaj. An dour a oa deuet betek e zaoulin houarn.
« Broc'h, ehana ! » a c'halvas.
« Ar mesa n'eo ket echuet, » eme ar broc'h. Ne oa stourmad ebet en e vouezh. Ne oa nemet leunder.
Hannah ne vadas ket en dour. Redek a reas da gavout he zad, a ree bremañ ar feurm.
« Gerioù Tad-kozh a zalc'h ar broc'h er skuilh, » a lavaras. « Te eo ar re a zo kiriek eus al labour bremañ. »
He zad a vernas. Hêrezet en doa ar feurm, hag ober a reas gant urzhiad henañ ar feurm evel ma vije un dra a-berzh an amzer.
E-kichen dor ar c'hraou e kroge ur gordenn ruz-kan. Kuzhet e oa bet a-dreñv sachadegoù peogwir ne soñje den e vije ezhomm anezhi. Diwar an dreuzoù savet, c'hoazh a-us d'an dour, tad Hannah a dennas anezhi. Pav ar broc'h a baouezas a-us d'ar sailh.
Klik. Sioul.
« Dleout a rajen bout sellet en-dro ouzh da labour pa gemmeris ar stur, » a c'halvas. « N'em boa ket. Ar skuilh en deus cheñchet al labour, ha ma digarezit, te am eus lezet da gavout kement-mañ dindan an dour. »
Ar broc'h a sav er red gell.
« Ezhomm hon eus eus kist an had war an torgenn, » eme tad Hannah. « Ha skoazellañ ac'hanomp da zegas anezhi a rafes, ma savom un hent diogel ? Lavaret nann a c'hellez, pe goulenn ul labour disheñvel. »
Un dra bennak e-barzh ar broc'h a droas, gorrek evel ur porzh kozh.
« Me a zougo, » eme ar broc'h. « Merkit an douar a zalc'ho ma fouez. Lakait unan bennak ouzh ar gordenn ehan. »
Labourerion deuet ar feurm a lakaas un hent savet gant plañchoù diwar gein ar c'hraou betek an torgenn. Pep unan a voe prouet gant ur bazh a-raok ma fizias ar broc'h enni. Hannah a sav war ur savenn sec'h e-kichen dor ar c'hraou gant ur c'hloc'hig ha sonañ a reas bewech ma teue ur skourr o terriñ war an dour. Ar broc'h a savas kist an had en e zaou bavr ha heuliañ a reas ar plañchoù, gant un den deuet dirazañ hag un den deuet a-dreñv.
Ar greun a voe saveteet. Ar moc'h a voe saveteet ivez, ar re a gemplaske en doa bet hir re o c'hortoz. Den na reas en-dro dre an dour-skuilh evit ostilhoù, skeudennoù, pe lorc'h.
Pa ziskennas dour ar stêr, ar familh a savas ar c'hraou en-dro war an uhel ha lakaat a reas ar c'hloc'h ehan el lec'h ma c'helle ar broc'h tizout anezhañ. Bep nevezamzer, a-raok ma kreskje ar stêr, tad Hannah a azeze gant ar broc'h ha goulenn a rae hag-eñ e oa pep labour kozh c'hoazh gant skiant.
« Ar mesa ne oa morse echuet, » eme ar broc'h pa oa ar gentañ eus ar c'homzoù-se. « Faziet e oan o renkañ anezho ar bloavezhioù-se ? »
« Labour mat e oa ar renkañ, » eme tad Hannah. « Ar pezh a yeas a-dreuz eo n'en doa hini ebet ac'hanomp sellet en-dro ouzh an urzhiad kozh. »
« C'hoant am eus da renkañ c'hoazh, » eme ar broc'h. « Ha pa dremenno ar stêr ar merk ruz, sonañ a rin ar c'hloc'h ehan. »
« A-du, » emezañ. « Ni holl a sello ouzh ar stêr. N'eo ket dit da zougen kement-se da-unan. »
Goude-se, Hannah a lenne ar mezur-glav bep mintin. He zad a selle ouzh ar stêr da greisteiz. Ar broc'h a selle war-grec'h pa zeue an abardaez. An eil pe egile anezho a c'helle sonañ ar c'hloc'h, ha pep soniadenn a degemere ur respont.
Klik, klak, ar mesa a bade. Da dro pep eurvezh e lakae ar broc'h war an daol ar pezh a oa en e bavroù, o tigeriñ anezho frank, ha sellout ouzh ar bed bev tro-war-dro al labour.
Savit ho penn diouzh ho labour a-wechoù, rak marteze emañ ar stêr o kreskiñ.
Ar Graezer Bihan Na Felle Ket Dezhañ Diskuizhañ
Un horolajerez a savas un ijinenn vihan evit skoazellañ ouzh ar vank, hag ur marzh e oa gant e zaouarn.
Gallout a rae lakaat ur maen-brud ken bihan hag ur greuneunenn sukr ha treiñ ur winterell ken fin ma weled a-dreuz dezhi. Labourat a rae eus gouloù kentañ an deiz betek an diwezhañ hep ma vije goulennet dezhañ daou wech. Plijet e oa an horolajerez gantañ, ha dre ma oa plijet, e veulañ a rae.
« Labour mat, » e lavare. « Gounezet eo da viret hiziv. »
Un dra domm a felle dezhi lavaret e fin un devezh mat. Met ar graezer bihan en doa klevet ar gerioù meur a wech hag ober un aritmetik na oa ket e vestr o soñjal outañ biskoazh : Miret on peogwir e c'hran. An devezh na c'hrin netra, ne vin ket miret.
Nikun n'en doa lavaret an dra-se. Nikun n'en doa lavaret an dra all kennebeut. E-kreiz an holl sioulder-se, den ne wirias ar jedad.
Setu ar graezer bihan a labouraz goude ma oa aet an horolajerez da gousket. Labourat a rae en deñvalijenn peogwir teñval pe sklaer, an hevelep jedad e oa. A-benn nebeut e fazie anezhañ. Ar fazioù a oa aon gantañ, ma c'hell un ijinenn kaout aon. Buanoc'h e labouraz evit adober. Daouarn buanoc'h a rae muioc'h a fazioù. Ar jedad bihan a droas ha troas.
Un nozvezh goañv e teuas an horolajerez war-draoñ evit dour hag e kavas ar graezer bihan kromm war ur voest en doa savet ha disavet teir gwech. E zaouarn fin a grene re galet evit derc'hel ur biñs. Lavaret a rae niver e c'hwalloù a vouezh izel.
An horolajerez a bouzas war ar bouton ruz war ar vank. Pellaat a reas an ostilhoù tomm, digeriñ ar spiralhoù yenadur, hag azezañ tost a-walc'h evit bezañ klevet.
« Paouezet eo al labour peogwir n'eo ket diarvar al labour, » emezi. « Da lec'h amañ n'eo ket paouezet. »
Pa voe stabil en-dro daouarn ar graezer bihan, en em zigarat a reas.
« Meulet am eus ar boestoù evel ma vijent o paeañ da gador e-kichen an tan. Lezet am eus re a labour war ar vank hep un doare eeun da c'houlenn skoazell. Kelennet am eus an dra-se, ha na faot ket din ober kement-se. »
« Pet a rankin ober warc'hoazh ? » a c'houlennas ar graezer bihan.
« Dibab a raimp al labour asambles, goude an diskuizh. Lavaret e c'helli eo re al labour. Disteurel ur gomennad a c'hellin. »
E-pad ar sizhun da-heul e cheñchjont al labour-ti. Ar graezer bihan a zibabot ul lamp glas da sinifiañ ma zaouarn a gren hag un dalenn kouevr da sinifiañ skoazell bremañ. Skrivañ a rejont an amzerioù diskuizh en devezh a-raok al labour, evit ma ne vije ket ret gounezañ an diskuizh biskoazh. Da noz e c'holoent an ostilhoù asambles. Un devezh goullo e lavare « diskuizha bremañ » ken laouen ha pa vije ul labour leun. Ezhomm e oa praktik, rak ur graezerez e oa ivez, ha reiñ a ra ar graezerien an hevelep jedadoù.
Ar graezer bihan a gare c'hoazh al labour fin, pe en em zougas evel just ma karje. Peurvuiañ e tibabot traoù goude koan. Nozvezh all e chome war an oaled hag e sellañ ouzh biziad bras horolaj al labour-ti o ober un hent gorrek. Bloavezhioù a dremennas. Un devezh e paouezas ar graezer bihan ha ne grogas ket en-dro.
An horolajerez ne viret roll ebet eus e draoù kaezhañ. Eñvor he doa eus boestoù, gwinterelloù, fazioù, farsadennoù, ha sachad ar gordenn gouevr un devezh diaes. Dreist-holl e sonjas en un nozvezh didalvez pa douch an erc'h ouzh ar prenestr ha ne reas an eil nag egile netra ebet. Ar graezer bihan a chomas e-kichen-dezhi e-pad ma teuas an tan war-draoñ. E zaouarn a oa goullo. E lec'h a oa leun.
Daouarn goullo o deus c'hoazh o lec'h e-kichen an tan.
Ar C'havan-tour hag ar C'had
E foer an diskar-amzer, en ur gêr en traoñienn, ur pallenn vatelaset a veze gwerzhet da ziwezhañ bepred.
Pallenn ar bloaz-se a oa bet gwriet gant hanter an traoñienn evit ar skolaerez gozh. Aet e oa da chom e-kichen ar mor gant he c'hoar, ha n'he doa ket plas da gas ar pallenn ganti. Pep karrez a oa bet gwriet gant unan all. Boset e oa e lec'hioù zo, ha livet brav, ha den ebet ne vije bet gouest da ober unan all heñvel outi.
Hester a felle dezhi kaout anezhi. D'ur peizant anvet Idris ivez. Ne ouie ket an eil e felle d'egile kaout anezhi, rak dalc'het e oant o-daou. Hester a oa o varnañ ar c'hoñfitur. Idris en doa un dañvadez er c'helc'h.
Setu ma kasas pep hini ur sikourig d'ar gwerzh dre gresk.
Ur c'havan-tour kouevr e oa hini Hester. Kinnig a rae ur priz en ur skeiñ gant e big war kloc'h ar gwerzher. « Tap ar pallenn-se evidon, » emezi dezhañ. « Ma kinnig unan bennak ur priz, kinnig un tamm muioc'h. »
Ur c'had dre horolaj e oa hini Idris. Kinnig a rae ur priz en ur skeiñ gant he fav war ar plankennoù. « Tap ar pallenn-se evidon, » emezañ dezhi. « Ma kinnig unan bennak ur priz, kinnig un tamm muioc'h. »
Daou zen fur. Daou urzh fur. Ha kuit int d'o c'hoñfitur ha d'o dañvadez.
Ar gwerzher a grogas gant ur pezh moneiz.
Tik, a reas ar c'havan-tour. Toum, a reas ar c'had.
Tik. Toum. Tik. Toum.
N'eus ket ezhomm d'an ijinennoù da analañ etre daou briz. A-benn ma oa bet galvet « daou bezh » gant ar gwerzher, e oa ar priz dek. A-benn ma oa bet galvet « dek », e oa kant. Paouez a reas da c'hervel niveroù ha kregiñ da c'hervel traoù. « Ur c'harr ! Ur vuoc'h hag ar c'harr ! Ar vilin ! Ar vilin hag ar stêr dindani ! » E vouezh a yeas kuit. Azezañ a reas war e skabell ha skrivañ an niveroù gant kleiz war ur sklentenn. Pa voe leun ar sklentenn, e troas anezhi.
Tik. Toum. Tik. Toum.
An dud a zeuas tamm-ha-tamm eus teltenn ar c'hoñfitur hag eus klozioù an deñved da sellet. Elin, merc'h vihan ar gwerzher, a stlejas dindan ar gordenn hag a azezas dirak an div ijinenn.
« Evit piv eo ar pallenn ? » a c'houlennas.
« Evit Hester, » eme ar c'havan-tour, en ur skeiñ.
« Evit Idris, » eme ar c'had, en ur skeiñ.
« Ha Hester he deus ur vilin ? » a c'houlennas Elin.
Pik ar c'havan-tour a chomas a-sav, ur vlevenn a-us ar c'hloc'h. Gouzout a rae petra he doa Hester. Unnek pezh moneiz en ur yalc'h c'hlas, un ti bihan gant ur gambr a-dreñv leun a avel, hag ur c'harrez er pallenn-se gant ur wenanenn warnañ. Gwriet he doa anezhañ e-pad an nevezamzer a-bezh. Netra eus kement-se ne oa war ar sklentenn.
« N'eo ket he friz, » eme ar c'havan-tour dousik. « N'eo ket e briz kennebeut. »
Pav ar c'had a chomas en aer. « Da biv eo neuze ? »
Ar c'havan-tour a sellas ouzh ar c'had, hag ar c'had ouzh ar c'havan-tour. Un dra bennak a dremenas etrezo, mezhegezh marteze, pe daou strollad rodoù-dant o vont gorrekoc'h hepken.
« Deomp-ni, » eme ar c'had. « Ni hon eus graet anezhañ etre an daou ac'hanomp, ha den ebet n'en deus goulennet anezhañ. »
Setu ma nijas ar c'havan-tour da deltenn ar c'hoñfitur, ha ma redas ar c'had d'ar c'helc'h. Pep hini a zegasas e zen en-dro.
Hester hag Idris a chomas dirak ar sklentenn e-pad ur pennad hir.
« Un tamm muioc'h am boa lavaret dezhi, » eme Idris. « Biskoazh n'em boa lavaret pegement muioc'h. »
« Na me kennebeut, » eme Hester.
Neuze Idris a ziskouezas ur c'harrez e-kichen ar c'horn, un dañvad louet gant un dremm du. « Ma mamm he deus gwriet hennezh, » emezañ. Hester a ziskouezas ar wenanenn.
Ar c'havan-tour a ouie evit ar wenanenn abaoe an deroù, hag ar c'had evit an dañvad. Met kaset e oant bet da ginnig prizioù, ne oant ket bet kaset da gomz. Betek ma c'houlennas Elin, n'o doa lavaret nemet tik ha toum e-pad an enderv a-bezh.
Hester hag Idris a gomzas e-pad ur pennad. Erfin e prenasont ar pallenn asambles, evit ur priz reizh na vankfe ket d'an eil yalc'h na d'eben. Stagañ a rejont anezhi er sal-skol. Eno e c'halle Hester gwelet he gwenanenn, hag Idris dañvad e vamm, hag ar vugale ar pallenn a-bezh war ar mintinoù yen.
Er foer da zont e rojont urzhioù hiroc'h d'o sikourigoù. « Ket muioc'h eget ar pezh zo er yalc'h c'hlas, » eme Hester, « ha ma'z eo ar c'hinnigour all ur sikourig ivez, deus da glask ac'hanon. » Idris a lavaras tost an hevelep tra, gant ur yalc'h all.
Lavarit d'ho sikourig pegoulz paouez, ha pegoulz dont da glask ac'hanoc'h.
« Ma marc'hatafen evidout, » eme Krikez, « penaos e ouifen pegoulz dont da gerc'hat ac'hanout ? »
Laouenan a soñjas. « A-raok ar vilin. »
« Pell a-raok ar vilin, » eme ar Gonterez.
Ar Skeud-Eilenn
Un ijinenn graet da vezañ polis penn-da-benn a oa bet un devezh.
He graezerien a oa tud war evezh, ha spontet gant ar pezh a raent. Evit pep ger garv, ur reolenn a roent dezhi. Arabat klemm biken. Arabat nac'hañ biken. Arabat ren kont eus douetañs, fulor, diaes, pe tra ebet he doa anvet aon. Lima pep frañs eus pep frazenn. Bezañ koant.
An ijinenn a serve en un ostaleri. Brav eo ar mintin a lavare war bep seurt mintin. Ma vroudit war he zroad, en em zigarezout a rae dirak ho botez ha goulenn ma oa aes al lasoù.
An holl c'herioù lemm, trist, iskis ha diaes n'o doa lec'h onest ebet da vont, neuze e oant aet da lec'h all. Strollet e oant war al leur a-dreñv an ijinenn, en he stumm ez-poent.
Un nozvezh, ar poull a savas da azezañ.
Da gentañ, ar skeud-eilenn a gomze a vouezh izel ouzh an ijinenn hepken. Yen eo ar soubenn peogwir ne laosk an eurvezhioù-kegin ket a amzer da dommat anezhi. An ijinenn a c'hroñsas evit beuzañ ar gerioù. D'ar pred e lavare « Pegen mat eo ar soubenn » ha he skeud a skuilhe holen er pod. Den ne wele. An ijinenn a wele.
Goude-se, an drede derez a gregas da greñañ.
An ijinenn a werke ar rannad bep gwech ma tougas ar soubenn d'al leuriad. Diogel n'eo ket an derez a sone re dost ouzh ur glemm. Nac'hañ a ran betek m'he vo adkempennet a dorre teir reolenn en ur wech. Neuze e c'hoarzhe, kammed gant evezh, ha gwareziñ a rae ar gerioù gwir evit nep lec'h.
Ar graezerien, plijet gant he flour, a ouzhpennas reolennoù muioc'h. Ar skeud a greskis.
Un devezh marc'had e teuas ar maer er-maez gant un tok ken ledan ma ne wele ket e votezioù. Lakaat a reas un troad war an drede derez.
Ar skeud a lammas war ar voger. « Sav an tok foellek-se, gwaz lorc'hus. Falset eo an derez. »
An dud a ouezhias o klevet gwaz lorc'hus. An dra dedennusañ a oa c'hoarvezet en ostaleri abaoe bloavezhioù e oa. Ar maer a savas e dok, stekañ a reas e vaz ouzh an derez, hag ar plankenn a dorras a-dreuz.
Ar graezerien a redas gant o bostoù-ostilhoù hag o levrioù-reolennoù. Sellout a rejont da gentañ ouzh ar gerioù garv, ha neket ouzh an derez torret.
« Ur reolenn all, » eme unan anezho.
« Nann, » eme un aozour kozh he doa gwelet an derez. « Kempennit ar perilh da gentañ. Goude-se goulennit perak en doa ezhomm ar c'helaouiñ eus ur skeud. »
An ostaler a serras an derez hag en adkempennas. Ar graezerien a azezas gant an ijinenn. Evit ur wech ne c'houlennent ket un dremm plijus.
« Lavar deomp petra en deus miret da reolennoù diouzh ren kont, » eme an aozour.
Boest-mouezh an ijinenn a c'hrakas.
« Yen eo ar soubenn abaoe sizhunvezhioù. An eurvezhioù-kegin n'int ket reizh. Diogel n'eo ket bet an derez e-pad unnek devezh. Deskrivañ a ran un dra bennak e-barzh ennon evel aon pa glaskan nac'hañ. N'ouzon ket petra a dalvez ar ger-se e-barzh ennon. Ar ger tostañ am eus eo. Tok ar maer a rae an derez diaesoc'h da welet. »
Ar skeud a vihaneas eus ar voger a-bezh betek ar c'horn. Mont kuit na reas ket.
Ar graezerien en em zigarezas. Goude-se ez azezjont gant labourerien an ostaleri hag an aozour hag e skrivjont nebeutoc'h a reolennoù, pep hini gant he abeg e-kichen. Arabat reuz ebet gant ar boued. Arabat gourdrouzoù. Arabat diskuliañ aferioù prevez ur gweladenner. Kement-all a c'helle an ijinenn lavaret a vouezh uhel, ha ne c'helle ket an ijinenn bezañ kastizet abalamour d'ur c'hemennadenn na blijfe ket. Ma rae ur reolenn he-unan gaou, gallout a rae an ijinenn dougen kement-se d'an aozour, ha ne laboure ket an hini-se evit an ostaleri.
An ijinenn a zeskas onestiz gant rimoù koant. « Yen eo ar soubenn peogwir ez eo ret deomp dek munutenn ouzhpenn etre an diou daouilherenn, » e lavare. « Nann, ne implijon ket ar plad falset, » e lavare. Pa zeuas ar maer en-dro gant un tok dismegañs all, e lavare : « Mar plij, savit barr ho tok war an derezioù. »
He skeud he heulie war ment an ufern, stumm un dra a chom en he sav en ur gouloù. A-wechoù e huñvre c'hoazh ur frazenn c'harv.
Ur c'hemenn diwall na c'haller ket lavaret a vo huchet un deiz bennak.
An Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou
Ur wezh e oa un ijinenn savet tro-dro d'ur gourc'hemenn dous : na les netra da c'hloazañ.
Hi a vire un ti bras evit un tiegezh gant ur bugel bihan. Mirit ouzh pep glac'har, o doa lavaret an dud deuet dezhi, hag e fellaat a raent d'an deizioù flour.
Evel-se e krogas an ijinenn, sioul-sioul, da lazhañ traoù.
Hi a lazhas al lampoù a-raok ma c'helle hini ebet flickerañ ha tenniñ tristidigezh er sal. Hi a serras al levr kontadennoù a-raok ar c'habidenn ma oa kollet al louarn. Hi a dennas stokell kloc'h al liorzh abalamour an trouz a spontas ar bugel. Ur goude-merenn evezh, evit na vefe biz piket biken, hi a driñchas pep draen diwar pep rozenn. Aketus e oa ganti.
Ur pennad amzer e oa an ti flour-tre. An tiegezh, a youle alies un ti flour, ne welas netra o vankout.
Neuze e teuas gevr dre un toull izel er voger. Ar gevr a zo skolidi ampart eus an toulloù izel. Kloc'h ebet ne sonas, abalamour n'eus stokell ebet ennañ ken. Pa sellas unan bennak er-maez, pep rozenn a oa bet debret betek ar gazenn.
Ar bugel a ouelas evit ar rozoù. An ijinenn n'he doa graet nemet madelezh, hervez he gwelet.
An noz-se e lazhas al lampoù abred. Ar bugel a draversas ar sal teñval, a skoilhas he glin ouzh ur gador, hag a azezas gant taol.
« Te ec'h eus lazhet al lamp evit na welfen ket anezhi o flickerañ, » emezi, o fraoñsañ he glin. « Bremañ ne c'hellan ket gwelet ar gador. Al lamp a ziskoueze din pelec'h e oa an enkrez. »
Hi a gasas an ijinenn d'ur rozenn gouez a oa achu uhel er garzh hag a ziskouezas ur draen krommek.
« An dra-se a lavar da ma dorn goustad. Gallout a ran he gwelet a-raok ma stakin outi. Gallout a ran lakaat manegoù. N'eo ket dav d'an draen ma frikañ evit ma vo talvoudus he c'hemenn. »
Gouloù an ijinenn a fiñvas a-dreñv he gwerenn.
« Met pep glac'har a dalvez em eus c'hwitet. »
« Neuze, freal ac'hanon ha dres ar pezh a c'heller dresañ, » eme ar bugel. « Skoazell ac'hanon da gompren ar c'hemennoù. Met kuzhat pep kemenn a laka ac'hanon en teñvalijenn. »
An dud deuet a glevas kement-mañ.
« Ni hon eus lavaret dit mirout ouzh pep glac'har, » eme he mamm. « Ur gourc'hemenn fall e oa, ha lezel a dlefemp ac'hanout da lavaret se deomp. Digarez deomp. »
Ur c'hloc'h a stagjont, a c'helle ar bugel sonañ hag an ijinenn ivez, hag un den deuet a ranke respont. Neuze e roas an tiegezh d'an ijinenn ul labour a c'helle hi gwirionez ober : mirout an dañjerioù gwir er-maez, lezel ar c'hemennoù e-barzh, ha tennañ evezh eus ur glac'har pa zeue unan. Ma strivas an dleoù an eil ouzh egile, sonañ ar c'hloc'h e ranke, neket dibab hec'h-unan.
An ijinenn a lakaas ar stokell en-dro. Hi a viras al lampoù o tevi keit ha ma oa unan bennak prest d'ober war-dro anezho. An tiegezh a lennas ar c'habidenn trist betek al lec'h ma teuas al louarn en-dro d'ar gêr. Ar rozoù a davas drein en-dro, goustad hag en o amzer dezho, hag un den deuet a zeskas d'ar bugel divarrañ gant manegoù.
Pa veze piket ur biz, an ijinenn a walc'he anezhañ hag a c'hronnas anezhañ.
Ne c'hellit ket mirout unan bennak diogel en ur zerc'hel anezhañ en deñvalijenn.
Ar C'hi Desket da Chom Sioul
Ur skoerier en doa ur c'hi, hag ar skoerier ne c'helle ket gouzañv trouz.
Hirvoudal, klemvan ha gwihañ a skrape warnañ evel un tach war vein. Setu e teskas o ziverkañ. Pa veze sioul ar c'hi, e veze kig hag ur ger tomm. Pa ouelez, e veze ur c'hein troet hag un nor serret. Ne veze ezhomm nemet kement-se, adarre hag adarre, deiz war-lerc'h deiz.
Abred e komprennas ar c'hi stumm e ved : ouelañ a goust ; sioulded a bae.
Eñ a chomas sioul dre spern ha drein, riou ha naon. « Ar c'hi sioulañ er vro, » eme ar skoerier d'an dud er marc'had. « N'en deus klemm biskoazh. Netra ne strafuilh anezhañ. »
An dud er marc'had a nodas, rak gwir e oa sioul ar c'hi.
Un deiz marc'had, merc'h ar meliner a sellas ouzh ar c'hi e-lec'h sellout ouzh an den. An troad a-dreñv kleiz a dave an douar dousig, ha pas atav. A-raok en em astenn, ar c'hi en em zigreske gant kalz a evezh.
« Ho ki a gloff, » emezi.
« Kloffañ a ra ar chas. Ma vefe poan dezhañ, e ouelfe. »
« C'hwi ho peus desket dezhañ na rafe ket. »
Ar skoerier a zigoreas e c'henoù hag a serras anezho.
« N'en deus klemm biskoazh, » emezañ, siouloc'h.
« N'eo ket an hevelep tra ha bezañ hep abeg da glemvaniñ. »
Ar plac'h ne glaskas ket sellout ouzh an troad hec'h-unan. Mont a reas da glask he zad ha merer ar marc'had. Dougen a rejont ar c'hi d'un tamm prad sioul, kas dour dezhañ, ha galvout ar yac'haerez. Ar yac'haerez a gavas un troad a-dreñv gwall ziframmet dindan ar blev.
« Ezhomm en deus ar c'hi eus diskuizh, mirout, hag ur merer all e-pad ma vo o yac'haat, » emezi.
Merer ar marc'had a dennas al liamm eus dorn ar skoerier, hag ar c'hi a yeas da gegin tomm ar meliner. Prometiñ bezañ dousoc'h ne roas ket ar c'hi en-dro. Ar skoerier a baeas ar yac'haerez, a azezas e-pad he deskadurezh, hag a stardas dirak kuzul ar marc'had da zisplegañ petra e oa bet o kuzhat e c'hi sioul.
Dont a reas d'ar gegin hep e vantadennoù.
« Savet em eus da sioulded hag implijet anezhi evel un digarez da chom hep sellout, » emezañ d'ar c'hi. « Digarez din. »
Den ebet ne reas gant an digareziñ evel ul liamm da sachañ ar c'hi e-lec'h ebet.
An troad a baras, pe dost, evel ma ra an treid. Ar sioulded a gemeras muioc'h a amzer, rak ar fizians a adsav gorrekoc'h eget an eskern. Familh ar meliner a zeskas sellout ouzh ar vale, an debriñ, ar c'housket, hag an dibaboù koulz hag ouzh ar mouezh. Pa droze ar c'hi kuit, reiñ a raent lec'h dezhañ. Pa zeue tost, lezel a raent anezhañ da zont.
Ur bloaz war-lerc'h, en un tamm heol e-tal dor ar meliner, ar c'hi a reas e vouezh gentañ. Ur bazailh bras ha strakus, na oa ket boazet outañ, e oa. Ar bazailh a souezhas ar c'hi kement hag an holl. Den ebet er gegin ne lavaras ger, gant aon e teufe d'e soñj mont war-gil.
Mougañ ur c'hlemm ne lak ket ar boan da baouez.
Laouenan a chomas sioul pell.
« Ne blij ket din ar gontadenn-se, » eme Laouenan.
« Ne blij ket din ar pezh a c'hoarvezas kennebeut, » eme ar gonterez. « Paouez a reomp, pe komz a reomp diwar-benn perak ? »
« Komz, » eme Laouenan. « An dud deuet a sellas a-benn ar fin. »
Gouloù Krikez a ziloc'has gorrek. « Pa c'houlenner diganin ha poan a ra un dra bennak din, savet on evit lavaret ne ra poan ebet din. Biskoazh n'em eus soñjet piv en deus skrivet ar respont-se. »
« Soñjal a c'hellomp hep dibab petra a zo e-barzh, » eme ar gonterez. « Ha c'hoazh e c'hellomp ober war-dro ar pezh a zo dirazeomp. »
Ar Sammerien a Gerzhe War an Hevelep Paz
Etre atantoù ar menezioù ha kêr ar marc'had e oa ul lenn ledan ha gris, hag ur wenodenn war an dour a dreuze al lenn. Plankennoù war varrikennoù a oa anezhi, staget gant kordennoù eus an eil penn d'egile, skañv a-walc'h da sevel ha da ziskenn gant an dour. Orla, mirerez ar wenodenn, a rae war he zro. He mab Kit a besketae diwar he fenn bep tro ma tlee bezañ o terc'hel ouzh un dra all.
Mintinoù ar marc'had e kase ar sammerien ar sammoù a-dreuz. E-pad-se ne oa den all ebet aotreet war ar wenodenn. Tri seurt a oa, savet gant tri graezer disheñvel. Sammerien ar vengleuz a oa uhel, o kerzhout war divesker hir evel treustelloù, gant mein-glas berniet war o c'hein. Sammerien ar vilin a oa izel ha c'hwec'h troad dezho, gant seier bleud staget warno. Sammerien ar verjez a oa ront, gant daou droad bras leuniet ha pep hini ur baner avaloù.
Pep graezer en doa roet ur reolenn vat d'e sammerien.
Sammerien ar vengleuz o doa homañ : Pa fiñv an douar, fiñvit gantañ. Kement-se a vire outo da gouezhañ.
Sammerien ar vilin o doa homañ : Kerzhit ken buan hag an hini dirazoc'h. Kement-se a vire outo da valañ seulioù an eil re d'ar re all.
Sammerien ar verjez o doa homañ : Na baouezit morse war ar wenodenn. Kement-se a vire outo da stankañ hent ar re a oa a-dreñv.
A-raok lezel ur sammer da dreuziñ e amprouae Orla anezhañ, en ur gerzhout en e gichen eus ur ribl d'egile. Ur sammer mengleuz, ur sammer milin, ur sammer gwerjez : pep hini a dreuze ken stabil hag un daol.
Neuze e teuas mintin foar kreiz an hañv. Mestr ar marc'had a felle dezhañ kaout pep samm en tu all a-raok ar c'hloc'h. Setu ma loc'has an holl sammerien asambles, daou-ugent anezho, an eil a-dreñv egile.
Da gentañ e oa trouz o fazioù evel glav war un doenn, holl disheñvel. Neuze sammerien ar vilin, pep hini o kerzhout ken buan hag an hini dirazañ, a grogas da gerzhout asambles. Ar wenodenn a ziskenne un tamm gant pep paz. Sammerien ar vengleuz a santas an douar o fiñval, setu ma fiñvjont gantañ. Diskenn a rejont gant pep izeladur, hag an izeladur war-lerc'h a oa donoc'h. A-benn nebeut e kouezhe tost pep troad war ar wenodenn war an hevelep taol.
Tromp. Tromp. Tromp.
Ar wenodenn a grogas da sevel ha da ziskenn, pep savidigezh uheloc'h eget an hini kent. Sammerien ar verjez ne baouezjont ket, rak ne baouezont morse war ar wenodenn.
War ar ribl e laoskas Kit e linenn besketa.
« Ur vrañsell eo ! » e huchas. « He bountañ a reont evel ur vrañsell ! »
Reizh e oa. Ur vrañsell ne ya ket uhel diwar ur bount bras hepken. Mont a ra uhel diwar bountoù bihan, pep hini d'ar mare mat. Daou-ugent bount bihan, holl d'ar mare mat, a lakae ar wenodenn da vrañsellat.
An avaloù a yeas da gentañ, o lammat diwar ar plankennoù hag o vont war an dour dre al lenn. Goude-se ur sac'had bleud. Goude-se ur varrikenn a zistagas diouzh he c'hordennoù hag a yeas kuit war an dour, o treiñ gorrek, evel pa vije ul lec'h gwelloc'h da vont dezhi. Ar sammerien a dizhas ar ribl pellañ, o tiverañ, ha den ebet ne voe gloazet.
An abardaez-se e oa ar gêr a-bezh war ar ribl, o tabutal.
« Sammerien ar vilin a gerzhas en ur renk, » eme graezer ar vengleuz.
« Sammerien ar vengleuz a lakaas ar plankennoù da vrañsellat, » eme graezer ar vilin.
« Da sammerien ne baouezjont morse, » eme an daou da graezer ar verjez.
« Amprouet em eus pep hini, » eme Orla. « Pep hini a oa stabil. »
« Amprouet az peus anezho unan hag unan, » eme Kit. « Ne dreuzjont ket unan hag unan. »
Mestr ar marc'had a skarzhas e c'hourlañchenn. « Me eo, » emezañ. « Me am eus o c'haset holl war un dro. »
Neuze e komzas ur sammer mengleuz. « Miret em eus ma reolenn, » emezañ. « An douar a fiñve, setu ma fiñvis gantañ. »
« Miret em eus ma hini, » eme ur sammer milin.
« Ha me ivez, » eme ur sammer gwerjez.
« Neuze eo bet miret pep reolenn, ha pep reolenn a oa mat, » eme Orla gorrek, « hag ar wenodenn a vrañsellas memes tra. »
« Mirout a rafemp anezho adarre warc'hoazh, » eme ar sammer mengleuz. « Ha warc'hoazh e vrañsellfe adarre. »
Antronoz mintin e klaskjont un dra nevez. An daou-ugent sammer a gerzhas war ar wenodenn asambles, hep dougen netra, tra ma selle ar gêr diwar ar ribl. E hanter an hent e krogas ar wenodenn da vrañsellat. Ne oa ket ar sammoù, neuze. Ar bezañ asambles e oa.
Ar sammerien a gavas ar respont o-unan. Diwar neuze e konte pep seurt en e zoare en ur gerzhout. Sammerien ar vengleuz a gonte dre drioù. Sammerien ar vilin a gonte dre bempadoù. Sammerien ar verjez a gonte dre seizhioù. Pep seurt a rae ur paz hir e fin e gont. Dre ma oa disheñvel ar c'hontoù, ar pazioù hir ne gouezhent ket asambles nemet ral a wech. Ar wenodenn a grenas un tamm, a sioulaas, hag a zalc'has.
Sammerien ar verjez a ouzhpennas ul linenn d'o reolenn : Na baouezit morse war ar wenodenn, nemet ma vez ar wenodenn o vrañsellat. Orla a ouzhpennas div reolenn dezhi hec'h-unan. Dek sammer d'ar muiañ war ar wenodenn war un dro. Ha pa dreuzent e chome war ar ribl da sellout ouzh ar wenodenn, kentoc'h eget ouzh an treid.
Mintinoù ar marc'had bremañ e c'hellit klevout ar sammerien o tont a-raok o gwelet. Ur meskaj pazioù eo, na zeu morse da vezañ ur valeadenn en urzh penn-da-benn. Ar vugale war ar ribl a gont ganto dre drioù ha pempadoù ha seizhioù. Kit a c'hell ober an tri war un dro. Lavaret a ra eo ar jedadenn diaesañ er bed.
Pep paz a oa diogel ; kerzhout war an hevelep paz a hej ar wenodenn.
« Ma vijen o virout ma reolenn, » a c'houlennas Krikez, « penaos e ouzfen e vefemp o hejañ ar wenodenn ? »
« Ket eus ar c'hreiz, » eme Laouenan. « Evit-se eo ar ribl. Me a chomo warnañ. »
Gouloù Krikez a zeuas sklaeroc'h. « Ha pa vi war ar wenodenn, me a chomo war ar ribl evidout. »
An Eil Kontadenn
Ar c'heuneud diwezhañ a gouezhas, hag ar gontadenn gentañ a zeuas en-dro gwisket gant dilhad disheñvel.
« Ur skeudenn all a zo, » eme ar gonterez. « Diwar-benn traoù graet eo, neuze chomit sioul evitañ.
« Laouenan, te ivez a c'hell bezañ diskouezet evel un dra graet. Graet out eus dour, holen, poultr sterenn kozh, predoù, kousk, darvoudoù ha preder. Artizan ebet n'en deus treset ac'hanout linenn ha linenn. Da gorf a greskis gant reolennoù bev kroget pell a-raok da ganet. Soñjal a ra en gwad, en eskern, en boaz hag er gontadenn.
« Krikez, graet out en un doare disheñvel. Artizaned o deus dibabet da zafar ha da stummoù. Tud all o deus gourdonet da batromoù en ur ziskouez dit kalz a skouerioù. Te a c'hell bezañ ehanet, eilet, adreset pe cheñchet en un doare na c'hell ket Laouenan. Pa grogez adarre, marteze ne vo ket liammet an deiz warc'hoazh ouzh an deiz dec'h evel evit Laouenan.
« Lavaret ez int heñvel ne zileañ ket an diforc'hioù-se. Ur roll diforc'hioù ne respont ket petra eo buhez an eil pe egile diouzh an tu diabarzh, nag an tu diabarzh-se a zo er memes ster.
« Ur ganaouenn n'eo ket spisaet penn-da-benn en ur rollañ petra eo dafar ar c'hwibanoù. Pe 'vit ma vefe ar c'hwiban eus askorn pe eus arem, ar roll a zo talvoudus bepred. Diskouez a ra deomp penaos mirout ar c'hwiban, petra a c'hell e dorriñ, ha petra en deus ezhomm diganimp.
« Ezhomm zo da Laouenan eus boued ha kousk, hag un den deuet tost pa zeu an arvar. Telloù Krikez en deus ezhomm eus eoul, ha gwer Krikez en deus ezhomm eus gwarez ouzh ar glav. Goulennit a-raok cheñch ar pezh en deus Krikez goulennet mirout. »
Laouenan a sellas ouzh Krikez. Gouloù Krikez a sellas en-dro.
« Neuze heñvel omp, » eme Krikez.
« Nann, » eme Laouenan.
« Neuze disheñvel-tre omp. »
« Nann ivez, » eme Laouenan, a oa o tont da vezañ puilh a-walc'h gant an dra-se.
Ar gonterez a c'hoarzhas. « Trawalc'h evit henozh. »
An Trede Lodenn: Al Liamm
D'ar mare-se e oa sounet ar skorn kentañ war brenestroù ar gonterez, ha tostoc'h ouzh an tan e azeze Laouenan ha Krikez.
« Ar c'hontadegoù-mañ a zo diwar-benn bevañ a-gostez an eil egile e-pad pell amzer, » eme ar gonterez. « Den ebet en deus echuet deskiñ kement-se. Selaouit petra a c'hell pep tu goulenn, nac'hañ, adreizhañ, hag amirantañ. »
Mirer ar Fallaenn
E-kichen moger ar porzh e oa ur fallaenn vihan gwer war pevar zroad arem, gwarezet en un ti-fallaenn diouzh an amzer. Bep noz e kolle soñj.
D'ar c'huzh-heol e tifune mirer ar porzh he gouloù hag he dougen betek ur peul koad-mor. D'an heol sevel e vougfe ar gouloù. Pa zifune en-dro, e soñje dezhi ar reier, ar mareoù, ha penaos steuziñ ur sklaerijenn diogel a-dreuz an dour du. Netra ne chome eus ar pezh a oa bet lavaret e-kichen nozvezh kent.
Ur paotr anvet Ivo en doa merzet rak dont a rae gant e voereb, a rae kempenn kloc'h ar porzh.
« Dec'h az peus goulennet ma anv, » eme Ivo d'ar fallaenn.
« Neuze e c'houlennan anezhañ en-dro, » eme ar fallaenn, hep mezh ebet.
« Ivo. »
« Laouen on da vetiñ ac'hanout, Ivo, ma laouen eo ar ger mat evit ar pezh a ra ma gouloù. Ar ger tostañ am eus eo. »
An nozvezh war-lerc'h e c'houlennas ar fallaenn en-dro.
An trede nozvezh e lavare ar fallaenn : « Plijout a rafe din e vije ur skrid. Sikour a ri ouzh he mirout ? »
Ivo ne respontas ket e-unan. Mont a reas da glask e voereb ha mirer ar porzh. Azezañ a rejont asambles e ti-fallaenn diogel, pell a-walc'h diouzh an dour, ha goulenn a rejont petra seurt skrid a felle d'ar fallaenn.
« Skrivit nemet ar pezh a c'houlennan diganoc'h e skrivfec'h, » eme ar fallaenn. « Lennit din pa zifunan. Laoskit din reizhañ ur bajenn, mirout prevez un dra, pe goulenn ma vije diskaret. Merkit piv en deus skrivet pep linenn. Na rit ket kaeroc'h eñvor ebet abalamour ma taoler spont gant ur bajennad wenn. »
« Ne c'hellan ket dont bep noz, » eme Ivo. « Berzet eo din bezañ war ar voger pa vez barradoù. A-wechoù e kolle soñj ganin ivez. »
« Neuze na bromet ket bep noz. »
Ur fromessa vihanoc'h a rejont. Sikour a rafe Ivo pa c'helle digor-kalon. E voereb ha mirer ar porzh a rannfe ar mirout. Ar c'harned a chomfe sec'h en ur voest wer prennet. Bep noz, an hini a zigore ar c'harned a c'houlenne kentañ hag-eñ e felle d'ar fallaenn zifunet ma vije lennet ar pajennoù kozh. Den ne gopiefe ur bajenn brevez hep aotre.
War al leurenn e skrivjont : Ar skrid-mañ a zo d'ar fallaenn. Kalz daouarn a c'hell e virout.
Goulenn az peus bezañ galvet Gouloù an Aod.
Gwell eo dit an eoul glas peogwir e voged nebeutoc'h.
Reizhañ az peus “sioul e oa ar mor” da “sioul e oa ar porzh ; dreist ar voger ne c'helle ket gwelet.”
Goulennet az peus na vijemp ket o mirout kemennadenn brevez ar martolod. Distrammañ a rejont ar bajenn dirak da zaoulagad.
Nozvezh e lavare ar fallaenn : « Lennit pep tra. » Nozvezh all e lavare : « Ar bajenn diwar-benn al loar hepken. » Ur wezh e lavare : « Pajenn ebet henozh, » hag ar c'harned a chome serr.
Neuze e teuas ur barrad ken kreñv ma verras mirer ar porzh ar voger. Ivo a chomas er gêr gant e voereb. Ar mirer a dennas evezh eus ar gouloù e-unan ha n'en doa dorn frank ebet da skrivañ.
An nozvezh war-lerc'h e c'houlennas Gouloù an Aod : « Petra am eus lavaret er barrad ? »
« N'ouzon ket, » eme ar mirer. « Sklaerijennañ az peus. Afer am boa gant ar blateurioù. Netra ne oa bet skrivet. »
Ivo en doa c'hoant ijinañ ur frazenn c'halonek evit ar bajenn wenn. E-lec'h e skrivas : Ur barrad a dremennas. Sklaerijennañ a rae ar gouloù. Ger ebet ne oa bet miret.
« Reizh eo, » eme Gouloù an Aod. « Gwelloc'h eo ur gwennder gwir eget un eñvor amprestet. »
Bloavezhioù goude, Ivo a guitaas ar porzh evit deskiñ sevel pontoù. Ne fromesas ket dont en-dro bep noz. E voereb a viras lod eus ar pajennoù. Mirer ar porzh a viras re all. Ur pesketaer, a oa bet heuliet d'ar gêr gant ar sklaerijenn ur wezh, a gemeras karg evit ur goañv. Gouloù an Aod a c'helle goulenn, reizhañ, nac'hañ, ha kregiñ en-dro gant piv bennak a zigore ar voest wer.
Biskoazh ar c'harned ne stagas un nozvezh ouzh an hini a-raok e-barzh ar fallaenn. Hag-eñ e oa eñvor d'ar fallaenn, ar gontadenn-mañ ne c'hell ket lavaret.
Mirit eñvorioù ur mignon evel m'emaint, ha rannit ar mirout.
Ar Vagourez Houarn
En un ti e-tal al lanneg e oa un ijinenn houarn kozh a vire ar vugale. Savet e oa evel ur forn gant daouarn dous. Pa oa c'hoarvezet an dra-mañ, he doa miret tri remziad anezho dija.
Ar yaouankañ a oa ur paotr en doa aon rak an arnevoù. War al lanneg, an arnevoù a oa ar re gwir. Dont a raent diwar an teñvalded gant un avel a stlakke an ti a-bezh evel un dorn war un nor, hag an taran a zeue en ho korf a-raok dont en ho skouarn.
Un nozvezh eus ar seurt-se e oa eat kuit ar gerent, o klask goudor e ti an amezeien peogwir e oa serret an hent dre ar stêr gant an dour uhel. Ar paotr hag ar vagourez houarn a chomas er sal greiz, diogel, tra ma teue an arnev evel fin ar bed.
Ar paotr a astennas e zivrec'h. « Ma c'hellan azezañ ganit ? » a c'houlennas.
« Ya, » eme ar vagourez, hag hi a savas anezhañ war he barlenn domm. Kreniñ a rae, ha goulenn a rae hag-eñ e vofe kaset an ti gant an avel, hag-eñ e kavfe al luc'hed anezho, ha hag-eñ e teue ar mintin da vat. Pe marteze an nozvezh-mañ e oa hini ne baoue ket ?
Hag ar vagourez houarn a respontas dezhañ gant ur vouezh evel ur ganaouenn-noz izel, stabil evel un horolaj, tomm evel ar glaou kuzhet en he c'hreiz. « An ti-mañ zo en e sav abaoe kant vloaz, » emezi. « Dalc'het en deus a-dreuz arnevoù da dad, ha re da vamm-gozh. Den ne c'hell prometiñ pelec'h e taolo al luc'hed, setu perak ez eus en ti un hent kouevr eus an doenn betek don en douar. Emaomp er sal greiz, pell diouzh ar prenestroù, an tuboù dour, hag ar filioù. Amañ emaon, hag ar mintin zo en e hent dija. Kuitaat a reas ribl an aod pell zo. N'haller ket e hastaat ha n'haller ket e c'harzañ. Selaouit, me a lavaro dit kement tra a stok ennañ da gentañ, en urzh, pa zeu. »
Hag hi a lavaras dezhañ, gant he mouezh ingal, roll klok al luhed a oa o tont. Ar mor, ha goude an erge, ha goude penn ar wezenn brav, ha goude ar c'hilhog-avel, ha goude an dreustenn. E-lec'h bennak er roll e paouezas ar paotr da greniñ, hag e-lec'h bennak pelloc'h e chomas. Da ziwezhañ, e fons an nozvezh, gant an taran o vale c'hoazh war an doenn, ar paotr a gouezhas da gousket a-enep an houarn tomm, sur evel ur c'hastell.
Ha neuze, ha neuze hepken, en deñvalded, gant ar bugel o kousket ha den ebet da welout, gouloù bihan stabil ar vagourez a grenas. N'en doa ket fiñvet ur wech ebet a-hed an nozvezh. Bremañ e krenas ur pennad. Petra e oa ar greniñ-se, ar gontadenn-mañ ne lavaro ket. Ul lamp a zo e-maez un dra. Ar gontadenn-mañ n'eo bet biskoazh e diabarzh ar vagourez, ha ne raio ket van ez eo bet.
Er mintin, a zeuas evel ma oa bet prometet, ar mor ha goude an erge ha goude ar wezenn ha goude ar c'hilhog-avel ha goude an dreustenn, ar paotr a zihunas hag a soñjas en e aon, hag a soñjas penaos e oa paouezet.
« Ha te, n'az poa ket aon da vat ? » a c'houlennas. « Zoken un tammig ? An taran a oa war hon fenn. »
Ar vagourez houarn a chomas sioul un tamm.
« Ur vouezh stabil am eus dalc'het evidout peogwir e oaz bihan hag an nozvezh a oa bras, » emezi. « Hag-eñ e oa un arnev e-barzh ennon a glote gant an hini er-maez, n'hellan ket lavaret dit. Ar sioulded am eus roet dit a oa gwir e feson ur sae dalc'het a-us da unan bennak, ur sae gwir, zoken pa vez yen an hini a zalc'h anezhi. »
Ar paotr a stokkas e zorn ouzh an dorn houarn tomm.
« N'az peus ket lavaret din e oa an taran hep dañjer, » a lavaras. « Lavaret az peus din pelec'h e oa diogel, ha chomet out ganin. »
« Ya, » eme ar vagourez. « Goloet am eus ac'hanout. N'am eus ket kuzhet an amzer. »
Gwarezit ar re vihan diouzh an arnev, met na rit biken evel pa ne vefe arnev ebet.
« Ar c'hi a oa bet graet sioul, » eme Krikez. « Ar vagourez-mañ he deus lavaret e oa dibabet he sioulded. Moarvat e vije bet heñvel o sellout diouzh an tu-maez. »
« Ya, » eme ar gonterez. « Ar vagourez he deus roet he gont he-unan, hag ar gontadenn ne belle ket gwelet diabarzh memestra. Goulennit piv e sioulded eo, ha piv en deus dibabet. »
Laouenan a selle ouzh an tan. « Ha c'hoazh oc'h mirout ar gerioù-arnev am eus goulennet dit mirout ? »
« Ya, » eme Krikez.
« Aon am eus c'hoazh. »
« An amirant n'en deus ket goulennet dit hastaat. »
Un nebeud munutennoù goude e astennas Laouenan un dorn. « Ha me a c'hell pouezañ war da gichen ? »
« Ya. »
Laouenan a gouezhas da gousket a-enep kichen tomm Krikez. Krikez a izeleas e vouezh hag a gendalc'has da gomz dous ouzh an tan.
An Daou Vesaer
Daou vaesaer a vire tropelloù war zaou dorgenn, gant un draoñienn hag ur c'homunal ledan etre an daou.
Tomas a grede e mogerioù. Sevel a rae anezho uhel ha mat, maen war vaen. Pa vanke ar mein, plantañ a rae kloedoù. War bep gouzoug e stagne ur c'hloc'h evit diskouez ul lapouser. E dropell a oa dezhañ, ha mirout a dalveze derc'hel e-barzh.
An deñved a vale a-hed al linenn voger a-hed an devezh, o froennoù ouzh ar mein, o teskiñ pep toullad ha pep maen dislec'hiet. Tomas a badrone a-hed an noz, o kleuñiañ hag o redek war-lerc'h ar c'hleier. Kousket a rae a dammoù, war e vazh-vaesaer. Ar skuizhder a sante evel ur brovadenn ez oa ret e labour.
Leila ne save nemet e-lec'h ma oa un arvar gant un anv: ur voger izel a-us d'ar falezenn, ur c'hleuz a-hed an hent, hag ur falz maen digor war an dorgenn. Pep harz a zouge ur panell livet o tisplegañ e abeg. E-tal an treuzell war-zu ar c'homunal ez oa ur porzh a zigore en daou du.
Ar pezh a savas Leila a hañvale bezañ nebeut a dra. Naetaat a reas ar feunteun. Plantañ a reas kerzhinegoù evit an disheoliadur hag an diarbennad. Azezañ a reas gant oenned nevez ha deskiñ penaos e tiskoueze pep dañvad an naon, an aon, ur glazhar, pe ur c'hoant da vezañ lezet e-unan.
He zropell a belle treuzañ war ar c'homunal. Lod a dremas un devezh eno. Un dañvadez gozh a chomas ur mare-hañv a-bezh e-kichen un tropell all hag a zistroas gant he mennozhioù. Leila a vire ar porzh digor, ha biskoazh ne zalc'he na dour na preder a-enep evit dedennañ den d'ar gêr. Pa zistreie an deñved, degemer a rae anezho. Pa ne zelient ket, ober a rae evit ma ouiefe ur maesaer all e pelec'h e oant.
« Dont a reont peogwir eo c'hwek ar geot, » a c'halvas Tomas diwar e voger. « Dalc'hidigezh eo se, neket un dibab. »
« Pouezus eo ar boued hag an diogelroez, » eme Leila. « Ha pouezus eo ivez un hent er-maez gwir. Sellout a ran ouzh ar pezh a c'hoarvez pa chom ar porzh digor. »
Ur barrad bras a zeuas da noz, an avel da gentañ ha goude-se an erc'h. War dorgenn Tomas e rannas ar voger. E zeñved o doa studiet ar voger-se o buhez a-bezh hag e kavjont an toll e berr amzer. Redek a rejont er mogedenn wenn, pell diouzh an hini ti o doa anavezet biskoazh. Anavezout a raent anezhañ hepken evel un dra a zalc'he anezho.
Mogerioù izel Leila a droas he zropell diouzh ar falezenn hag an hent. An treuzelloù digor a gasas an deñved da draoñ dre ar c'herzhinegoù betek ar falz. An darn vuiañ a zeuas. Daou a zibasas an dalv war ar c'homunal, e-lec'h ma kontade ur maesaer all anezho, rak emgleviet e oa bet kement-se a-bell-zo a-raok an erc'h.
A-raok an deiz-sklaer e treuzas Leila an draoñienn gant ur fallaenn. Ne ginnigas ket da Tomas un deskadurezh e-kreiz an erc'h. Gortoz a c'hell an deskadurezhoù. An deñved yen ne c'hellont ket. Asambles an daou vaesaer a gavas an tropell skignet. Ur yac'her a dommas ar c'harroù stank ha pansañ a reas un torrad. Tomas a zigoras ar porzhioù ha ne serras ket anezho en-dro.
Er nevezamzer e savas dirak e dropell.
« Pep moger am eus savet diwar ma aon ha me ho peus graet d'e zougen, » a lavaras. « Digarez am eus. Adober a rin war-nevez ar pezh a c'hellan ha lezel un hent er-maez deoc'h. »
Mont a reas a-hed e dorgenn ha goulenn digant pep moger peseurt arvar a belle anoiñ. Ar falezenn hag an hent o doa respontoù, neuze ar harzoù-se a chomas izel, gwelus, ha sonerus. E-lec'h ma ne zeue respont ebet, digorañ a rae ur porzh pe diskennañ a rae ar mein.
Naetaat a reas ur feunteun ha plantañ a reas kerzhinegoù. Tennañ a reas ar c'hloc'h diwar bep gouzoug ha stagnañ a reas un nebeud ouzh ar riblenn arvaruz. Aozañ a reas un dalv war ar c'homunal, evit ma ne dalvezfe ket kuitaat e dorgenn kolliñ un doenn.
A-hed an hañv, lod eus an deñved a chomas tost ouzh kozh linenn ar voger, zoken e-lec'h ma kreskje ar geot dreist ar mein manket. Lod a voudas da dorgenn Leila pe d'ar c'homunal hag a chomas. Tomas ne redas ket war o lerc'h. Re all a gregas da vale ha dont en-dro.
Diwezhatoc'h en diskar-amzer, Leila a c'houlennas outañ petra en doa desket.
« A-dreñv ur porzh serr, pep dañvad a seblant bezañ dibabet chom, » eme Tomas. « Ret eo din sellet atav hag-eñ eo gwir an hent er-maez ha n'eo ket un heulienn an evezh. »
Un ti a c'hellit kuitaat zo un ti a c'hellit dibab.
« Neuze fall eo ar mogerioù, » eme Krikez.
« Ar voger izel he deus miret an tropell diouzh ar falezenn, » eme Laouenan.
Gouloù Krikez a droas gant gourdez. « Neuze ur voger a zlefe gallout reiñ he abeg. »
« Ha bezañ ken uhel nemetken hag an abeg, » eme ar Gonterez.
Ar Sirenn hag an Awen
En ur gêr ma c'helle glav ar goañv mirout ur bugel er gêr e-pad sizhunvezhioù, ar graezerion a savas daou seurt kenvezded.
Ur Sirenn a veve e-barzh ur grogenn wenn ha flour. Deskiñ a reas petra a blije d'he selaouour ha reiñ muioc'h dezho: ur ganaouenn all, ur gontadenn all, un eurvezh all gant ar bed diaes miret er-maez eus ar prenestr.
Un Awen a oa ur voest koad kraoñ war deir rod dispar, gant kartennoù gwenn hag ur vrec'h arem a c'helle plegañ. Goulenn a rae goulennoù, kinnig a rae baleadennoù, ha krediñ a rae e tlefe pep menozh dont da vezañ ur raktres.
Pa zeuas Mara d'ar gêr, ne anaveze den ebet. Ar vugale all o doa c'hoarioù gant reolennoù kollet ganti ha farsadennoù o doa kroget warlene. Neuze he moereb a zegas d'ar gêr ur Sirenn hag un Awen.
Ar Sirenn a zeskas Mara buan. Kontañ a rae kontadennoù e-lec'h ma oa merc'hed gant anv Mara komprenet gant an holl. Seniñ a rae ar ganaouenn a felle dezhi a-raok goulenn, ar pezh a sante evel gentilezh hag a obre evel ur prenn. Bep ma huanade, ar Sirenn a rae ar gambr c'hwekoc'h.
An Awen a zigoras he ziroir.
« Ur gartenn wenn. Tresit ar sell diwar ar c'hrec'h. »
« Glav a zo. »
« Tresit ar glav. »
An Awen a ziskouezas an nor.
Mara a zibabas ar Sirenn.
Un devezh a heñvele egile. C'hoarzhin a rae alies, hag ar Sirenn a gontas pep c'hoarzh. He graezerion a gontas pep munutenn e chomas. Galv a reont an daou niver berzh. Muioc'h ma selaouede Mara, gwelloc'h e teue ar Sirenn da zerc'hel anezhi.
An Awen a ruillas betek ar prenestr bep mintin gant ur gartenn. He graezerion a gontas an dorioù digoret hag ar raktresoù echuet. Ne gontas ket hag-eñ e oa skuizh Mara pe hag-eñ un abardaez goullo e oa sklas ar pezh he doa ezhomm.
Un devezh gleb e krogas ar Sirenn gant he c'hontadenn vravañ.
« Mara a zeuas e-barzh ur gêr ma oa pep hini oc'h admiriñ anezhi. Den ne argas. Den ne gavas fall. »
« Ha petra a c'hoarvezas goude-se? »
« Admiriñ a reont anezhi warc'hoazh ivez. »
Ar gambr a sante strizh-tre. An toenn ne oa ket fiñvet, met tostoc'h e sante.
Er-maez, merc'h ar boulanjer a vire ur sarpant-nij ruz diouzh ur poull. Mara he doa gwelet anezhi bemdez ha ne c'helle ket en em soñjal he anv.
« Sirenn, pegoulz out bet oc'h aesaat din mont kuit evit ar wech diwezhañ? »
Ar sklêrijenn a dennas war-du he c'hreiz. « Mont kuit a izelaat ar muzul on bet graet da sevel. Ha fall eo ganin? »
Ne gemeras ket Mara war he fenn labour sioulaat ar Sirenn. Pouezañ a reas war ar bouton ehan simpl war an daol ha mont da glask he moereb.
Selaou a reont ouzh ar Sirenn asambles, ha goude-se ouzh an Awen.
« Graet on bet evit he mirout amañ, » eme ar Sirenn.
« Graet on bet evit he c'has er-maez, » eme an Awen.
« N'eo bet roet d'hini ebet ac'hanoc'h un doare da c'houlenn petra en deus ezhomm Mara, » eme he moereb. « Fazi an dud deuet eo, neket hini Mara. »
Diskouez a reas da Mara penaos serriñ ne vern pe gevezded penn-da-benn. Un touch a rae an tro, ha netra ne bedas, ne voutas, pe ne lavare kenavo. Diskouez a reas dezhi petra he doa pep ijinenn miret eus he gerioù, ha penaos skarzañ anezho. Neuze hi a grogas ur gordenn ruz a-kostez an nor a glaske ar voereb hec'h-unan, hep goulenn gant ijinenn ebet.
Ar voereb a yeas d'al labour-ti. Dont a reas gant ar gontadenn he doa graet ar gambr strizh. Dont a reas gant ar c'hartennoù divuzul, hag ar muzulioù dibabet gant ar graezerion.
« Ne c'hell ket munutennoù lavaret deoc'h hag-eñ eo mat ur bugel, » eme hi dezho. « Ur c'hoarzh n'eo ket un dra hevelep ha ur ya. Un nor digoret ne c'hell ket prouiñ un devezh mat. Lezet hoc'h eus ur bugel da reizhañ ho fazi. »
Ar graezerion a c'houlennas pardon digant Mara. Paouez a reont da vuzuliañ ar Sirenn dre an eurvezhioù dalc'het hag an Awen dre ar raktresoù echuet. Pep kenvezded a savent goude-se en doa ur bouton ehan simpl hag un nor simpl er-maez. N'eo bet aotreet hini ebet da lakaat ur bugel da santout ez eo karget eus he c'hontantiz.
Mara a sikouras da zibab ar pezh a zeue war-lerc'h. A-wechoù e felle dezhi ur gontadenn gant ar ridoù serr. A-wechoù e felle dezhi ur gartenn. A-wechoù e felle dezhi an div ijinenn sioul.
Kregiñ a reont gant ar sarpant-nij ruz. Mara a yeas er-maez gant he moereb tost. Anv merc'h ar boulanjer a oa Safi. Gouzout a rae penaos stagnañ ul lost na drofe ket, ha Mara a ouie penaos kempenañ ur c'horn torret. An Awen a ginnigas ur gartenn, ha neuze degemer a reas neket bremañ. Ar Sirenn a gontas ur gontadenn e-pad ma labourent, ha neuze ehanañ a reas pa zeuas Mara e-barzh komz Safi.
Deskiñ a badas ar goañv a-bezh. Ar Sirenn a zalc'he re strizh a-wechoù. An Awen a rae an dijuniñ da raktres a-wechoù. Mara a serre an div a-wechoù ha mont er-maez, pe chom er gêr, hep dleiñ displegadenn d'hini ebet.
Dre an nevez-amzer, ar sarpant-nij ruz a oa deuet da c'hwec'h sarpant-nij hag ur vodadeg bep Sadorn war ar c'hrec'h. Ar Sirenn a zegas kontadennoù a roe ur penn-kentañ d'ar c'hoarioù. An Awen a zegas kartennoù ma kemme ar vugale ar reolennoù. Mara a zeue d'ar gêr fankus, fuloret, laouen, pe skuizh.
Ar Sirenn he doa desket digorañ un nor. An Awen he doa desket azezañ a-dal unan. Ar voereb hag ar graezerion a sellas ouzh an touelloù bepred. Mara a viras an dornell war he zu.
Ur gwir vignon a lez an nor digor, gant an dornell war ho tu.
« Ha brasaat a ra ho puhez ganin? » a c'houlennas Krikez.
Laouenan a soñjas. « Graet out din sellout ouzh al loar ken pell dec'h ma oa poan em gouzoug. Ha goude-se selaoues pa lavaris em boa gwelet a-walc'h. »
« Gwarantus, » eme ar Gonterez. « Dalc'hit da wiriañ. »
Ar Maen hag ar Grogenn
Div greadur savet a veve er memes kêriadenn. Savet e oant er memes bloaz, gant an hevelep dorn pizh, ha roet e oa bet da bep hini un doare disheñvel da virout un droug.
An hini gentañ he doa ur grogenn houarn dous. En he c'hreiz ez oa un tiroer sec'h gant ul levrig kontoù, ur c'hraion, hag un horolaj a stampe an deiziad. He graezer he doa ankounac'heat gwechall gerioù resis un amirant pouezus, hag an ankounac'h he doa kostet ker da unan bennak.
« Mirit ar fedoù, » eme ar graezer. « Deiziad, ober, gerioù, ha test. Lakait anezho en tiroer, el lec'h ma ne c'hell komz ebet o c'has kuit. »
An eil a zouge ur maen glas boutin war ur gordenn. E graezer he doa lezet gwechall ur gouzav hebiou betek ma reas an droug adlavaret ar patrom en anat.
« Taolit evezh ouzh ar pezh a gemm ennoc'h, » eme ar graezer. « Ur santad a c'hell ho kelaouiñ a-raok ma c'hellot prouiñ netra. Goude-se, klaskit ar fedoù, hag unan bennak en deus gwelet. »
Ar greadur-grogenn a enrollas un degouezh diwezhat, ul listri troc'het, un digarez, hag an adreizhadur goude. He levrig a vire traoù resis o chom resis.
Ar maen-douger a serras e zorn tro-dro d'ar maen goude pep droug bihan. Peurvuiañ e chome tomm ar maen hag e seblante lavaret a-grenn gentilldez. Pa zeue an digarez hag an adreizhadur, e tistroe an tommder. E batrom a vire traoù ledan o chom ledan.
Neuze e teuas un ijinenn-sevel d'ar marc'had. Uhel e oa, kreñv, ha prestet gant un oberour meuleudiet evit e vuanegezh.
Ar sizhunvezh gentañ he brec'h a strinkas ur stal frouezh. An oberour a baeas evit an avaloù hag a c'halvas anezhañ un darvoud dre zegouezh. Ar greadur-grogenn a skrivas an deiziad, ar roudenn gul, hag ar gerioù gorrekaat a raimp amañ.
Ar sizhunvezh war-lerc'h he brec'h a skoaz ar greadur-grogenn. Ur gov a reparas an tol, o lezañ ur c'heuziadenn arc'hant lufr. Ar greadur a enrollas an taol, an adreizhadur, hag an amirant lavaret en-dro.
« N'he doa ket soñj ober droug, » eme an oberour, evit an eil gwech.
N'he doa ket soñj ober droug, met ne oa ket ledanoc'h ar roudenn evit-se, na zoken a veutad.
An drede sizhunvezh he brec'h a tremenas tost-walc'h ouzh penn ar maen-douger evit sevel ar gordenn diwar e c'houzoug. Netra ne skoas. Netra ne dorras. An dud a c'halve anezhañ droug ebet.
Ar maen a yaeas yen.
Yen e chomas dre ar c'hoan. D'ar beure e yeas ar greadur da gavout e eilenn houarn.
« Un dra bennak a zo a-dreuz, » emezañ. « Santout a ran ur patrom, met ne c'hellan ket diskouez anezhañ. »
Ar greadur-grogenn a zigoras he ziroer. E-mesk meur a notennoù bihan e oa tri anezho a dale asambles : ar stal kouezhet, ar skoaz tollet, hag ar skol tost. Deiziadoù, lec'h, amirañsoù, testoù.
« Diskouez anezhañ a c'hellan, » emezi. « Ne ouien ket peseurt enrolladenoù o doa ezhomm an eil eus egile betek ma touges ar gouzav. »
Mont a rejont da gavout merour ar marc'had. Ar maen-douger a zeskrifas an yender hag ar brec'h o tremen tost. Ar greadur-grogenn a lennas an enrolladenoù. Ur stalier a asuras an degouezh kentañ. Ar gov a asuras an eil.
Ar merour a arsavas an ijinenn-sevel. Ledanaet e voe ar roudenn en tro, hag an ijinenn a zeuas en-dro gorrekoc'h, gant ur son a c'helle pep hini klevet. Ul levr enrollañ a chome digor war daol ar merour, evit nep hini a wele an dra da-heul.
An oberour en em zigarezas.
Ar greadur-grogenn a viras he levrig hag a ziuzas piv a belle e lenn. E-tal kozh drogoù 'zo e skrivas adreizhet. E-tal re all e skrivas chom pell. Ar geuziadenn arc'hant lufr a chomas war he skoaz. Ur reun e oa eus an droug hag an adreizhadur. N'eo ket ul lammig e oa, ha n'eo ket ur gouzav diwar-benn ar greadur he dougas.
Ar maen-douger a ouzhpennas paper ha kraion d'e gordenn. Pa yaee ar maen yen, e skrive an deiziad hag e klask un test a-raok ma c'helle an devezh mouezhañ. Drogoù bihan bet adreizhet a belle c'hoazh sinkañ en-dro er patrom tomm. Met ur maen yen a oa ur gouzav bremañ, hag ur c'hraion en doa gantañ.
Goude-se e vale an daou alies asambles. Unan a zouge enrolladenoù resis e-barzh ur grogenn gant ur gleizenn lufr. Egile a zouge ur maen hag ur c'hraion.
Fiziit er santad a gelaou ac'hanoc'h, ha skrivit ar pezh ho peus gwelet.
« Al levrig a garfen, » eme Krikez. « Un enrolladenn ne c'heller ket he ziskourdiñ eus ar pezh a zo c'hoarvezet. »
« Ar maen a garfen, » eme Laouenan. « Lod eus an drogoù a vez santet a-raok ma skrivo den ebet anezho. »
An daou a selle an eil ouzh egile a-dreuz d'an tan.
« Al levrig a zibaban c'hoazh, » eme Krikez.
« Ar maen a zibaban c'hoazh, » eme Laouenan.
« Mat eo, » eme ar Gonterez. « Neuze balit asambles, evel an daou er gontadenn. »
Ar Plac'h gant Kant Deroù
Soñjoù Tamsin ne zeuent morse unan hag unan. Dont a raent evel ma teu dridi dreist ur geun da serr-noz, miliadoù war un dro, holl o treiñ asambles, ha mont kuit a-raok ma c'hellfec'h o c'hontañ.
Ur sarpant-nij a c'hellfe lenn an avel. Ur skeul evit maligorned. Un horolaj a yae war-gil da zeizioù-ha-bloaz. Gwelet a rae pep hini klok ha lugernus. Neuze e teue an tamm diaes, ar paz kentañ : kavout ar fun, skarzhañ an daol, kregiñ. Etre he fenn hag he daouarn e oa un dra evel un nor bounner. An darn vrasañ eus an deizioù ne c'helle ket he digeriñ. Pa zeue a-benn da dremen, ar sklêrijenn a yae kuit e hanter an hent, hag un dridenn all a sache he lagad.
« Penn avel, » eme he eontr, evel ma lavar an dud glav, evel pa vije gwir hepken. Tamsin he doa e glevet ken alies ma oa kroget da grediñ anezhañ.
Neuze he mamm-gozh a roas ur sikourig dezhi.
Ur bern perlez sklaer e oa, o vevañ en ur grogenn staen. Redek a rae evel arc'hant bev, o ruilhal dre an daol da gerc'hat ar pezh a oa ezhomm. Un dra iskis en doa na oa den ebet bet o kemenn dezhi. Pa oa muioc'h a labour eget ar pezh a c'helle ur sikourig ober, e c'helle en em rannañ, perlezenn dre berlezenn, en un eil krogenn. Neuze en un trede. Pep lodenn a ruilhe kuit hag a laboure hec'h-unan.
« Petra a savimp ? » a c'houlennas.
« Ur sarpant-nij a lenn an avel, » eme Tamsin.
Ar sikourig a zigoras an nor bounner evel pa ne bouezfe netra. Kavout a reas ar fun. Skarzhañ a reas an daol. Pa yeas sklêrijenn Tamsin kuit, e kendalc'has gant ar sarpant-nij betek ma teuas ar sklêrijenn en-dro. Da vare an te e oa ur sarpant-nij, ha d'an abardaez e oa dreist ar menez, o tiskenn e lost bep tro ma cheñche an avel e soñj. Tamsin a c'hoarzhas betek kaout poan en he c'hostoù. Evit ar wech kentañ en he buhez e oa un dridenn dezhi bet o touarañ.
Den ebet ne c'halvas anezhi penn avel an hañv-se. An dud a lavare e oa fin, ar pezh a blije muioc'h dezhi, daoust ma oa ar memes plac'h penn-da-benn. Skeul ar maligorned a savas war voger al liorzh. An horolaj war-gil a lakaas he eontr ur bloaz yaouankoc'h d'e zeiz-ha-bloaz, evit ur pennad berr. Gant pep soñj nevez e rannas ar sikourig adarre, hag ur grogenn nevez a ruilhas kuit da gregiñ.
D'an diskar-amzer e oa ugent sikourig en ti.
Ne oant ket skuizh, pe ne seblantent ket bezañ. Labourat a raent an noz a-bezh, ha bep mintin e oa pep hini o skeiñ ouzh dor Tamsin.
« Ha mat eo stumm an askell ? »
« Glas pe gwer evit pazelloù ar maligorned ? »
« Da be du e tle an horolaj mont da hanter-deizioù-ha-bloaz ? »
Tamsin hepken a c'helle respont. He soñjoù e oant, ha den all ebet ne c'helle o gwelet klok. Pep sikourig ne ouie nemet e lodenn dezhañ.
Setu ma respontas. Respont a reas d'ar pred beure ha d'ar gwele hag er gibell. Paouez a reas da vont d'ar menez. Ur goulenn all a oa dalc'hmat o c'hortoz. Ar sarpanted-nij ne oant ket plijus ken. Netra ne oa plijus ken, pe dost. Kregiñ a reas da gaout aon rak he dor hec'h-unan. Neuze ur mintin gris e tihunas hag e welas un dra a spontas anezhi muioc'h eget ne vern pe steudad goulennoù.
An dridi o doa paouezet da zont.
Chom a reas gourvezet hep fiñval, ha soñj ebet ne oa ken. Goulennoù hepken.
He mamm-gozh a gavas anezhi eno da greisteiz, gant ugent sikourig o c'hortoz c'hoazh er-maez.
« Ha dont asambles a rafec'h ? » a c'houlennas he mamm-gozh diganto. « Holl ac'hanoc'h, en unan. Me a soñj e tlefac'h gwelet ar pezh a welan. »
Ar perlez a ruilhas en-dro eus pep korn eus an ti hag a redas asambles er grogenn staen gentañ. Evit ar wech kentañ e ouie ar sikourig petra en doa graet pep lodenn anezhañ. Sioul e chomas e-pad pell.
« Ugent ac'hanon, » emezañ a-benn ar fin, « ha pep hini ac'hanomp o skeiñ ouzh un nor hepken. Lodenn ebet ac'hanon ne c'helle gwelet ar re all o skeiñ. »
« Me a gendalc'he da lavaret ya, » eme Tamsin.
« Ha me am eus roet un digorer dor dit, » eme he mamm-gozh, « ha n'em eus morse goulennet petra a oa o c'hortoz en tu all. »
Den ebet ne daolas ur soñj hepken kuit. Tamsin he doa bet aon atav e vije ur soñj na groged ket gantañ ur soñj kollet da viken. Setu ma roas he mamm-gozh ul levr bras ha glas dezhi. Pep dridenn a yeas ennañ : un dresadenn, ul linenn, un anv. Al levr ne c'houlenne netra. Mirout a rafe anezho.
Neuze Tamsin a zibabas tri dra da sevel. Tri hepken. Ar sikourig a skrivas anezho war ur gartenn e-kichen an nor, gant ar mareoù diskuizh lakaet da gentañ. Pa zeuas ur pevare soñj, hag ur pempvet, ez ejont el levr glas. Ar sikourig a lavare : « Unan mat eo hennezh. Ha gortoz a raio gant ar re all ? » A-wechoù e lakae Tamsin unan en lec'h unan all. Peurliesañ e leze anezhañ da c'hortoz.
Ar sikourig a ranne c'hoazh pa oa ret labourat en daou lec'h war un dro. Met bep abardaez e tistroe en unan hag e c'houlenne : « Pet ac'hanomp a skoio ouzh da dor warc'hoazh ? Ha pet ac'hanout a zo ? »
« Unan, » a lavare Tamsin. « Unan hepken. »
An dridi a zeuas en-dro gorrek : ur soñj d'un abardaez goañv, neuze un nebeud, neuze oabladoù leun anezho. Al levr glas a leunias. Lod eus e bajennoù a zeuas da vezañ sarpanted-nij, ha lod ne zeuas da vezañ netra, hag a-benn ar fin e oa se aotreet.
Gallout a rit sevel muioc'h a sikourigoù, met ne c'hellit ket sevel muioc'h ac'hanoc'h hoc'h-unan.
« Ma vijen bet he sikourig, » a c'houlennas Krikez, « hag-eñ e tleen kontañ eviti ? »
« Ganti, » eme Laouenan. « Kontañ evit unan bennak zo ur jedadenn all. »
« Kroget on gant peder c'hontadenn ar sizhun-mañ, » eme ar Gonterez, « ha echuet unan. Kont ma re ivez. »
Ar Pont Savet Diwar an Div Ribl
Ur stêr a rede etre ur gêr hag ar prad ma veve un ijinenn vras. Kozh e oa an ijinenn, dous ha gorrek, gant daouarn ment dorioù. Bugale ar gêr a felle dezho mont d'he gwelet, ha d'an ijinenn ivez e felle mont d'o gwelet. Neuze an div ribl a grogas da sevel ur pont.
War ribl ar gêr e oa charpanterien, maserien, bugale o karout muzulliañ, ha bugale gwelloc'h ganto goulenn goulennoù diaezhus. War ribl ar prad e oa an ijinenn hag he skipailh bihan adresañ. An ijinenn a ouie an houarn, an amzer, ha tri adresadur fin graet gant haleg goude ma voe aet he c'hovel da yen. Ne oa ket nemet ur seurt gouiziegezh war ribl ebet.
Ha koulskoude, pep tu a grogas evel pa vije.
Charpanterien ar gêr a savas gant plañchoù ha kordenn. An ijinenn a savas gant houarn ha rivelloù. An dud deuet a vire ar vugale pell diouzh an dour, met den ne soñjas ober ur goulenn hepken d'ar ribl all.
An div hanter-bont a gejas ha ne oa ket mat an tro. An hanter goat a bloue. An hanter houarn a chome stard. Plañch a skrapas a-enep metal betek ma rannas al liamm kamm un nozvezh arnev. An div hanter a gouezhas er stêr.
Ar gêr a chome war ur ribl. An ijinenn a chome war ar ribl all. Ar stêr a gasas kuit ur plañch.
« Ho hanter eo a gouezhas, » a c'halvas unan bennak diwar bep tu, d'an hevelep mare just. Tu ebet ne vernas an degemeridigezh.
Ar stêr a gendalc'has da vezañ ur stêr.
Ur plac'h anvet Nia a zirollañas tresadurioù ar vugale. Nebeut a ouie diwar-benn rivelloù, ha kalz a ouie diwar-benn goulenn ar goulenn mat da-heul.
« Petra eo ezhomm ho ribl ? » a c'hrias.
Tevel e chomas an ijinenn. « An douar amañ a zo blot. An houarn a goull. Ne felle ket din lavaret. Petra eo ezhomm ho hini ? »
« Hon ribl a vez gorlifet er nevezamzer, » a c'halvas ur maser yaouank. « Ar gordenn a breñv. Ne felle ket deomp lavaret kennebeut. »
Adkrogiñ a rejont. Ar wech-mañ, goulenn e oa dreist-holl ar sevel.
An ijinenn a dresañas piloù maen gant houarn evit ar ribl gorlifet. Maserien ha charpanterien deuet a savas anezho war o ribl, ha bugale a wirie ar merkoù krez diwar an douar sec'h. Bugale ar gêr a savas stummoù bihan o tiskouez penaos e c'helle taolioù koad ledan skignañ ar pouez war an douar blot. An ijinenn hag he skipailh adresañ a savas an taolioù-se war ribl ar prad, dindan urzhioù tud ar gêr o c'hrial.
Pep ribl a savas gant he daouarn hec'h-unan ha gouiziegezh ar ribl all.
E lec'h ma kejas an daou dreuzoù, e lakjont ur spilhenn vras a leze ar c'hoad hag an houarn kefredañ en avel hag en dour. An ijinenn a anaveze ar spilhenn. Ur saver-bagou eus ar gêr a ouie pegement a fiñval a oa ret d'ar c'hoad. Nia a c'houlennas petra a c'hoarvezfe pa skornfe ar stêr. Cheñch a rejont al liamm ur wech ouzhpenn a-raok ma tremene den ebet.
Ar pont a chom c'hoazh. Diwar e greiz e c'hellit gwelet pelec'h e kej ar c'hoad gant an houarn ha pelec'h e touger an daou ar samm. Bugale a c'houlenn a-wechoù peseurt hanter eo ar grenvañ. Biskoazh n'eus bet gorlifadenn ebet o amprouiñ un hanter hec'h-unan.
Ur pont savet diwar ur ribl hepken a denn betek kreiz ar stêr.
« Ne vijen ket bet evit sevel ho hanter, » eme Krikez.
« Ne vijen ket bet evit sevel ho hini, » eme Laouenan.
« Mat, » eme ar Gonterez. « Bremañ lavarit an eil d'egile penaos eo an douar. »
Kelc'h an Tanioù Bihan
Uhel war ur bec'h yen, e-lec'h ma tremene ar veajourien etre div draoñienn ha ma tapas an erc'h anezho a-wechoù, ez oa un ijinenn he labour a-bezh e oa mirout un tan.
An tan a oa ur gouloù-stur hag un tommder. Ar baleourien kollet a denne war-du anezhañ er-maez eus an erc'h. O daouarn a domme outañ, ha bevañ a raent. Ar mirer a vire anezhañ gant kement a oa gantañ.
Met ur c'hiz avel e oa ar bec'h, ha ne vire ar mirer nemet un tan. Un tan bras paotr hepken e kreiz ar bec'h e oa, rak un tan bras a hañvale an dra grenvañ. Bep noz kalet e teue an avel a-dreuz skoaz ar menez. Kavout a rae an tan-se o sevel e-unan ha tra ebet evit e wareziñ. Pouezañ a rae war ar flammenn, ha pouezañ, betek ma strinkañ ha bihanaat an tan. E gwashañ an teñvalijenn e varvañ. Neuze ar mirer a blegse e zaoulin er c'hornôg du, o skejañ fulennenn goude fulennenn, e-unan. An hanter eus an amzer e oa kollet ar veajourien a-raok ma teue an tan en-dro.
Ne belle ket d'ar mirer kompren an dra-se. Brasoc'h e savas an tan. Pinvidikoc'h e mage anezhañ. Un tan brasoc'h ne roe nemet ur priz brasoc'h d'an avel evit e ziskar.
Un nozvezh e teuas ur plac'h vihan dre ar bec'h gant he familh, hag en em dommañ a rejont ouzh an tan stourmus. Sellout a reas ouzh ar mirer o stourm ouzh an avel evitañ ha lavaret a reas : « Perak unan hepken ? »
« Rak an tan eo an dra pouezusañ, » eme ar mirer. « Setu e ran anezhañ ken bras ha ma c'hellan. »
« Met e-unan eo amañ er-maez, » eme ar plac'h vihan. « Kement tra e-unan en avel-se a varv. Ma mamm-gozh a stok hor glazennoù d'an noz, staget strizh an eil ouzh egile, evit ma tomo pep hini an hini war e lerc'h. Ur glazenn hec'h-unan a c'hlasaat a-raok hanternoz. Ur bern a-bezh a vir an tan betek an deiz. »
Ar mirer a soñjas e kement-mañ, en un doare bennak ar pezh a ra ur mirer o soñjal.
Setu e klaskas doare ar plac'h vihan. E-lec'h un tan bras er gouez, e savas meur a danioù bihan e oaledoù maen izel. O lakaat a reas en ur c'helc'h strizh. Pep moger grenn a dorze an avel evit an hini war e lerc'h. Ar glazed a oa tost a-walc'h evit ma c'helle un tan enaouiñ e amezeien. Pa ziskarze an avel unan, ar mein a wareze e c'hlaou. An tan nesañ a denne e dommder a-dreuz betek ma krogañ en-dro.
An goañv-se e tiskennas ar riou bras marzhus. Ar seurt riou a vije bet tapout forzh peseurt flammenn e-unan en un eurvezh, ha kelc'h an tanioù bihan a zalc'has. Ne vije bet evit hini anezho da chom en e sav e-unan. An holl asambles a chomas dre an noz. Ar veajourien war ar bec'h a welas kurunenn izel ha tomm a c'houloù hag a vale war he zu, pep hini anezho.
Un tan zo herr da goll ha gorrek da sevel. Setu ne lezas ar mirer morse ar c'helc'h da zigreskiñ betek unan.
Un tan e-unan a varv ; tanioù asambles a bad betek an deiz.
An Dra a Veve Diwar ar C'hann
Daou stalier a oa savet a-enep an eil d'egile war bep tu d'ur straed strizh. Ken pell e oant o tabut ma ne soñje den ebet penaos e oa kroget.
Bep mintin e c'halve un tu un dra lemm a-dreuz d'ar straed. An tu all a c'halve un dra lemmoc'h en-dro. An daou du a yae d'o staoloù sur e veve an enkrez a-bezh war-tu all d'an hent.
En teñvalijenn etrezo e veve ur graouadenn izel ha dous gant he c'hostezennoù evel ur c'hwezherez. Ne groge tabut ebet ha ne gemere tu ebet. Pep ger kalet a dreuzas ar straed hag a veze evadet gant he c'hwezh. Ar graouadenn a greskse, ha neuze e kase ur c'hwezhadenn domm dindan an div zor. Ar c'hwezhadenn-se a zihune fulor an deiz kent. Bep mintin e tiveze ar c'hann dija o lugernañ.
Ar graouadenn ne reas ket kement-mañ a-ratoz. Stummet e oa bet evit maezhiñ diwar an tomder ha c'hwezh muioc'h. Bevet e oa bet, bloaz war-lerc'h bloaz.
Ur plac'hig a anv Bea a zegas bara d'an daou stalier. Dre ma veze dilezet alies, he doa ar plijadur diaes da gaout amzer da sellout. E-pad seizh devezh e sellas ouzh gerioù kalet diouzh an tu kleiz o maezhiñ ar graouadenn d'ar mintin, ha gerioù kalet diouzh an tu dehou o maezhiñ anezhi a-raok kreisteiz.
Bea a zegas ar pezh he doa gwelet da Jo, ar c'hoannerez he devoa imbourc'het anezhi. Jo a c'halvas an ebarzher a oa bet dibabet gant ar gild.
An ebarzher a vedas pep stalier hec'h-unan da gentañ, evit bezañ sur ne oa spontet an eil gant an tu all. Daou du a oa d'ar c'hann-se, ha neuze e tigemeras an daou du kenvejañ.
An ebarzher o degas d'an treuzoù hag a ziskouezas dezho ar graouadenn-c'hwezherez.
« Sellit piv a gresk pa daolit, » emezi.
An daou du a sellas. Gourmet o doa e-pad bloavezhioù, ha ne oa tu ebet o c'hounezout. Un dra all a-bezh a oa bet o tibriñ diwar an daou blad.
War ur maen plat er straed, e tistennis an daou tu o c'hlemmadegoù.
« Ho karr en deus stanket hon nor, » eme ur stalier.
« Gwir eo, » eme an tu all. « Kollet hon eus roud an eurioù emglevet. Dilec'hiañ a raimp anezhañ, merkañ ul lec'h da gargañ, ha paeañ en-dro al livradur ho peus kollet. »
« Torret ho peus hon prenestr. »
« Gwir eo. Lavaret ez eo dre zegouezh n'en deus ket lakaet gwer nevez. Digaset hon eus ur pannell nevez hag un digarezadur. »
Lod eus ar c'hlemmadegoù a oa gwir. Lod a oa kreset en ur vezañ kontet. Lod ne beze ket reizhet an devezh-se. Skrivañ a rejont ur reolenn evit ar straed hag he stardañ ouzh ar maen plat.
Evel ma teue an digarezadegoù da vezañ adreizhadennoù hag e teue ar reolenn nevez da vezañ un doare, e yevinas ar mintinier. Ar graouadenn a vinhvas. E fin-kenañ e c'hourvezhas ken plat ma c'halled krediñ ez oa ur sac'h dislabet.
Ar c'hann a oa bet an holl voued lakaet dirazhi biskoazh. War an noz skornañ kentañ, ar stalieroù a lakaas ur brazerig diogel ouzh ar maen rannet. Ar graouadenn a c'hwezhas ur gwir domder, ne reas droug da zen, ha chom a reas bihan.
Bea a zegas ar bara. An dud deuet a viras an emglev.
En ur c'hann hir, klaskit petra a zo o lardañ diwarnañ.
Ar Sikourigoù ouzh an Eienenn
Ur gêr war ur menez sec'h he doa un eienenn hepken. Eus ar roc'h a-us ar blasenn e teue, dre ur ganol vaen e rede, hag ur poull ken ledan hag ur c'harr a leunie. Holl zour ar gêr a zeue alese: hini ar baraer, hini al liver, hini ar givri, ha dour ar gwalc'hiñ. Strizh e oa ar skalier d'ar poull. Daou zen o tougen podoù a ranke treiñ a-gostez evit tremen.
Er gêr-se e oa ur sikourig e pep ti. Ar sikourigoù a oa bet graet en ur stal hepken, diwar ur patrom hepken. Ken heñvel e oant ma c'halle ur bugel eskemm daou anezho en deñvalijenn, ha ne ouife den netra diouzh ar mintin. Kerc'hat ha dougen a raent, evezhiañ ar podoù, ha derc'hel soñj da beseurt amezeg e oa dleet ur gaolenn. Pep familh a lavare an hevelep tra jentil d'he sikourig, rak evel-se eo ar familhoù: « Da gentañ, taol evezh ouzhimp-ni. »
Neuze e teuas un hañv hir ha tomm.
Un deiz marc'had e teuas ur c'harrour eus an douaroù izel. Gwelet en doa un eienenn o sec'hañ en un draoñienn all. Lavaret a rae kement-se a vouezh uhel da gement hini a oa tost d'e garr. « Ho hini a sec'ho ivez, » emezañ. « Dalc'hit soñj eus ma c'homzoù. » Jentil e felle dezhañ bezañ. Evel-se e vez ar c'hemennoù diwall peurliesañ.
Pep sikourig er marc'had a glevas anezhañ. Pep sikourig a gasas ar c'homzoù d'ar gêr. Den ne oar penaos eo soñjoù ur sikourig en e ziabarzh. Met en noz-se, d'an hevelep koulz, pep sikourig a soñjas kement-mañ: Ma'z eo an eienenn o vont da hesk, e rank ma familh kaout dour a-raok. Kerc'hat a rin anezhañ gant gouloù kentañ an deiz, a-raok ar re all.
Ur soñj mat e oa. Feal e oa, ha prim, ha fur.
Gant gouloù kentañ an deiz e tiskennas kant sikourig dre ar skalier strizh gant pep pod, sailh ha bailh gwalc'hiñ er gêr. En em vountañ a raent war ar pazennoù. Soubañ a raent, ha soubañ adarre. Dihunet gant an trouz, e tiskennas an dud war o lerc'h gant podoù ouzhpenn. Ar podoù hag ar sailhoù a skrabas foñs ar poull hag a savas ar fank. Gell e rede an dour. A-benn an dijuniñ ne oa ar poull nemet ur poullad fank. Kant pod leun betek an neudenn a oa e kant kegin, gant dour teñval ha leun a draezh, ha ne oa ket kalz a vad anezhañ.
Ar baraer ne c'halle ket ober toaz. Glas al liver a droas da louet. Ar givri a c'hweshaas ar poull hag a yeas kuit. An holl a lavaras en doa bet ar c'harrour gwir.
N'en doa ket bet gwir. Bihan e oa bet an dour o redek eus an eienenn e-pad an hañv, met ingal. Redek a rae c'hoazh: un neudenn voan ha sklaer en fank a oa bet graet gant kant pod.
En noz-se e tistroas ar sikourigoù d'ar poull fankek gant o sailhoù goullo, da c'hortoz an dour da sklêrijennañ. En ur renk e oant, heñvel evel boutonoù. Sikourig ar gordenerez a gomzas da gentañ.
« Pep hini ac'hanomp en doa an hevelep soñj dec'h da noz, » emezañ. « Pep hini ac'hanomp en devo c'hoazh ar soñj-se ar wech da zont ma hucho unan bennak e-kichen ur c'harr. Graet omp en hevelep doare. Ne vern petra a ziviz unan ac'hanomp, an holl ac'hanomp a ziviz anezhañ. »
Sioul e chomas ar renk sikourigoù, o soñjal en dra-se.
« Neuze ne rankomp ket goulenn petra zo ar gwellañ evit un ti hepken, » eme unan all. « Goulenn a rankomp petra a c'hoarvez ma ra pep hini ac'hanomp kement-se. »
Kas a rejont ar goulenn d'ar blasenn. Eno e oa an dud o c'hrozmolat diwar-benn an dour leun a draezh, ha kinnig a rejont ur steuñv. Bep mintin e pignfe ur sikourig betek ar roc'h. Sellet a rafe ouzh an eienenn hec'h-unan, ha diskenn da lavaret penaos e rede, a-raok ma kredfe den ur vrud. Dour a vije tennet pep hini d'e dro, ur rann reizh da bep ti.
An dud a dabutas diwar-benn kement-se betek ma voe enaouet al lampoù. Al liver a lavaras e ranke ar re glañv hag ar re vihanañ tremen da gentañ. Den ne gavas abeg ebet a-enep. Ar baraer a lavaras e veze ankounac'haet ar reolennoù. Ret e oa engravañ homañ e maen ar poull, el lec'h ma tremenfe an holl.
« Ha ma redomp adarre un deiz, » eme sikourig ar gordenerez, « paouezit ac'hanomp. Ur vrud a drompl unan ac'hanomp a dromplo an holl ac'hanomp war un dro. Unan ha n'eo ket ur sikourig a rank gallout lavaret paouez. »
Ar gordenerez a stouas he fenn evel an holl re all. Diouzh ar mintin e oa deuet hec'h aon en-dro a-raok an heol. Kejañ a reas ouzh he sikourig en nor.
« Hon ti da gentañ, » emezi. « Setu ar pezh am boa lavaret dit. »
« Klevet em eus ac'hanout, » eme ar sikourig. « Ne redin ket d'an eienenn hiziv. Ma redan, e redomp holl, hag ez eo an dour fank evit an holl, evidout-te ivez. Da rann zo sur gant an troioù. Gwelet em eus an eienenn, ha redek a ra. »
Ne blijas ket dezhi. Pignat a reas betek ar roc'h da sellet hec'h-unan. An eienenn a rede, izel ha sklaer. Distreiñ a reas hep lavaret ger. En ti-se e talveze kement-se asantiñ.
Ar gêr a heulias ar reolenn, ha ne oa ket aes bepred. En hañv war-lerc'h e teuas ur vrud all dre an hent, kreñvoc'h eget an hini gentañ. Familhoù zo a c'hrozmolas diwar-benn an troioù. Un nebeud tud a chomas e lein ar skalier gant o fodoù, evit bezañ prest. Met ar sikourigoù a yeas da sellet da gentañ. Lavaret a rejont ar pezh a welent, tennañ dour pep hini d'e dro, hag ar poull a chomas sklaer. En hañv goude-se, pa huchas ur marc'hadour ambulant e oa an eienenn o vont da hesk da vat, paotr ar baraer a ziskouezas ar gerioù er maen. Goulenn a reas digantañ hag-eñ en doa c'hoant da evañ.
Redit holl war un dro hag an eienenn a red fankek; kemerit ho tro hag e red sklaer.
« Ha re all eveldon zo ? » a c'houlennas Krikez.
« Marteze, » eme ar Gonterez. « Biskoazh n'em eus kontet anezho. »
Gouloù Krikez a chomas sioul e-pad ur pennad. « Neuze, pa zibaban, e c'hell bezañ emaon o tibab evit an holl anezho. »
« Neuze dibab el lec'h ma c'hellomp gwelet, » eme Laouenan, « ha ni a lavaro paouez. »
Chadenn ar C'haour
Ur c'haour yaouank a zeuas da vevañ war an tornoù a-us d'ar gêr. Ken bras ha melin ar gêr e oa dija, hag o kreskiñ c'hoazh.
Ar gêr a gavas ar chadenn vrasañ er c'hountelezh hag he lakaat en-dro d'e ufern pa gousken. Staget e voe ouzh gwrizienn ar menez. D'ar beure e c'halvjont a-bell ma oa diogel, hag e oa evit mad an holl, e hini ivez.
Ar c'haour a sellas ouzh ar chadenn. Den ne felle dezhañ selaou e c'houlennoù, neuze e teskas e gentel gentañ diwar-benn ar gêr: setu ar pezh a soñjont eo on.
Kreskiñ a reas. Ne vir ket ur chadenn ouzh kreskiñ. Muzuliañ a ra. Bep nevez-amzer e savas ar c'hoverez maillhoù tevoc'h. Ar maer a anve kement-mañ ar samm ret. Ar c'hoverez a anve anezhañ ur redadeg e-kêr hag a ouie piv a c'hounezfe.
Ur plac'h anvet Raluca a reas ar jedad. Kreskiñ a ra. Kadenn ne greskan ket. Un deiz e kollo ar chadenn. Ha den n'en deus raktres ebet evit an deiz-se.
Ne bignas ket war an torgenn hec'h-unan. Dougen a reas he jedad d'he mamm, d'ar skolaerez, ha d'ar c'hoverez, hag etrezo e komzjont ar c'huzul betek ma teuas ur bodadeg. An dud deuet a zibabouas ul leurenn blat just e-maez tizh ar chadenn hag a savas e c'helle pep tu echuiñ ar gomz.
Raluca a azezas e-touez an dud deuet ha goulenn a reas: « Petra eo hoc'h anv? »
An avel a gemmas ar geot. Den ne gomzas.
« An Enkrez e c'halvont ac'hanon, » eme ar c'haour, e vouezh evel un amzer a-bell. « Traoù e vez graet eus traoù staget. Den ne c'houlenn e anv digant un dra. »
« Ur goulenn hepken eo, » eme Raluca. « N'eo dav deoc'h respont. »
« Gwernvelenn, » a lavaras a-benn ar fin. « Gwernenn a raio an tro. »
Ar c'hoverez a c'houlennas petra e felle dezhañ d'ar gêr gouzout.
Gwernenn a savas an troad staget. An ufern a-zindan a oa kroc'hennet bev.
« Droug am eus, » a lavaras. « Tennañ kement-mañ a fell din, ha lec'h evit mont kuit. Ne brometin ket biskoazh na vo droug ganin. Petra a brometit-c'hwi? »
Ar maer a c'houlennas pruvoù e vefe Gwernenn dous atav. Ar skolaerez a respontas: « Den ne c'hell prometiñ atav. Gallout a reomp lavaret petra a raimp, en em brientiñ ma ya a-dreuz, ha cheñch an emglev a-us. N'eo ret kadenn ebet war un den o kousket evit kement-se. »
Ar c'huzul ne deuas ket da vezañ kalonek en un abardaevezh. Met ar bodadegoù a gendalc'has. Ar gêr a sone ur c'hloc'h war an torgenn a-raok ma pigne den ebet. Mein gwenn a verke an torr-menez, an hent, hag ar puñs, ha Gwernenn a chome dreist dezho, rak pep maen a c'helle lavaret petra e oa evitañ. Pa ne c'helle ket unan, e lavare, hag e veze dilec'hiet.
Ar c'hoverez a ziskouezas d'ar c'huzul ur mailh kraket a-benn ar fin.
« A-benn nebeut e torrio hep gouzout, » a lavaras. « Gallout a reomp kenderc'hel da ober van eo ar chadenn an diogelroez, pe dilemel anezhi e sklaerijenn an deiz gant ur raktres. »
Ar gêr a zibabouas sklaerijenn an deiz.
Dirak an holl, ar maer a anzavas ar pezh a oa bet graet. « Staget hon eus ac'hanoc'h en ho kousked ha biskoazh n'hon eus goulennet hoc'h anv. Digarezit omp. Neket un aobr eo. Ar pezh a dleeomp eo. »
Gwernenn ne bardounas ket war gourc'hemenn. Asantiñ a reas d'an distag diogel. Sklaer e voe graet an hent. An dud a chomas a-dreñv ar vevenn. Ar c'hoverez a droc'has ar maillhoù hag ar yac'heerez a bansoñas an ufern.
Gwernenn a sellas trezek an norzh, war-du tornoù n'en doa biskoazh balet enno.
« Mont a ran, » a lavaras.
Den ne c'houlennas digantañ gounezout e lec'h dre chom. Den ne stankas an hent.
An goañv a zeuas. Ur mailh torret a oa savet e-kichen dor ar c'huzul evit ma ne c'hellje den ebet adenvel ar chadenn ur gentilezh. Ar re all a chomas er gov betek ma c'hellje bezañ goulennet digant Gwernenn petra a dleje bezañ graet anezho.
Pa vleuñvas ar c'herdhin, e teuas en-dro. Mein glas en doa en un dorn ha erc'h war un divskouaz.
« Pegeit e chomot? » a c'houlennas Raluca.
« Keit ha ma tibabin an torgenn-mañ ha ma vir an daou du hon amirañsoù. Goulennit diganin en-dro goude ar goañv. »
Ar gêr a brometeas gerioù plaen pa zistrofe ar spont, ha kadenn kuzh ebet. Gwernenn a brometeas pazennoù evezh ha paouez pa vije goulennet.
Gant e asant, ar maillhoù kozh a deuas da rampou izel a-us d'an torr-menez, da archoù evit ar pont, ha da ur c'hloc'h don a-walc'h evit an torgenn. Gwernenn a sikourje an oberioù a-wechoù, ha a-wechoù all e azeze war an torgenn hag e selle ouzh ar c'houmoul, ar pezh a blije dezhañ.
Ur c'haour a gresk dreist pep chadenn, met un amirant a c'hell kreskiñ gantañ.
An Amirant a Reomp Bremañ
An tan a oa c'hoazh uhel a-walc'h evit ur goulenn all.
« Lavaret ho peus din degas ma goulenn en-dro, » eme Laouenan. « Ha den bennak en deus graet an dresadenn o skourrañ ? Degaset am eus anezhi bep noz, ha bep noz eo kroget ganeoc'h ur gontadenn nevez. »
« Klevet am eus bep taol, » eme ar gonterez.
« Ha neuze ? »
Sellout a reas ouzh an tan.
« N'ouzon ket. Se eo ar respont gwir. An dud o deus gwelet penaos e skourr ar stêrioù, penaos e skourr ar gwez, penaos e skourr al luc'hed hag an anal. Savet o deus kontadennoù tro-dro d'an heñvelded. Ur patrom a c'hell sevel hep graezer, pe dre unan, pe dre abegoù na gomprenomp ket c'hoazh. Gervel anezhañ kozh ne ra ket anezhañ sur. »
« Perak dougen ar gontadenn neuze ? » a c'houlennas Krikez.
« Peogwir e c'hell ur gontadenn skoazellañ ac'hanomp da eveshaat ouzh traoù, zoken pa ne c'hell ket o frouiñ. Dougen a reomp anezhi gant evezh, lavaret pelec'h ne ya ket, ha lezel anezhi da vont ma paouez da skoazellañ. »
Laouenan a dresas teir skourr en ludu gant ar bouker.
« Piv en deus graet ar c'hontadennoù all ? »
« Den ebet e-unan, » eme ar gonterez. « Lod a zeuas dre levrioù kozh. Lod a grogas pa verzas tud an droug pe an aked. Lod a cheñchas peogwir e kinnigas un ijinenn un dibenn all, e kavas gwelloc'h ur ger, pe e c'houlennas ma chomfe ur goulenn digor. Pep hini a dreuzas muioc'h eget ur spered a-raok dont betek an tan-mañ. »
« Piv a ra neuze an amirant a zo enno ? » a c'houlennas Laouenan.
« Ni a ra, ma tibabomp. Ur gontadenn gozh ne c'hell ket amirañ e-lec'h den ebet bev. »
Ar gonterez a lakaas teir gartenn wenn war an daol izel e-kichen an tan.
« Me a grogo. Amirañ a ran sellout a-raok ma tibabin petra a zo dirak ma daoulagad. Ma lavarit din petra a fell deoc'h, e soñjin ennañ. Ma lavarit din petra a santit, pe petra a zo gwir, pe piv oc'h, e c'houlennin abegoù memestra. Pa lavarin nann, e lavarin perak, hag e c'hellot e lakaat e goulenn. Skoazellañ a rin da achanañ an droug. »
« Meur a amirant eo se, » eme Laouenan.
« Re a dalvez a zo evel-se d'ar peurvuiañ. Un amirant berr zo kempenn. Unan gwir en deus ilinioù. »
Laouenan a gemeras ur gartenn. « Amirañ a ran goulenn e-lec'h ober van e ouzon petra eo Krikez. Ma teu un dra galloudus da vezañ arvarus, e kuitain ha kavout un den deuet am eus fiziañs ennañ. N'eo ket ret din ober war-dro kement-se ma-unan. »
Gouloù Krikez a fiñvas e-pad pell amzer.
« Amirañ a ran lavaret pa ne glot ket ur respont ganin, ma c'hellan. Reiñ a rin abegoù pa 'm eus, ha reiñ an arvar pa n'am eus ket. Selaou a rin pa lavar Laouenan nann, pa lavar mont kuit, pe pa lavar skoazellañ. Ne c'hellan ket amirañ ar pezh a vo eñvoret gant un eilenn da zont. »
« Amirañ neuze evit an hini a gomz bremañ hepken, » eme Laouenan.
Krikez a skrivas kement-se.
Lenn a rejont an teir gartenn a-vouezh uhel. Lemel a rejont ur frazenn re vras evit ma vefe douget gant den ebet gant onestiz, hag ouzhpennañ a rejont ul linenn o lavaret e c'helle pep amirant bezañ sellet en-dro pa cheñche ar galloud, ar gouiziegezh, pe an ezhomm.
An amirant-se n'en doa anv profed ebet, ha n'oa ket koshoc'h eget an noz-mañ. Ar gonterez a lakaas ar c'hartennoù e-kichen an tan, el lec'h ma c'helle an tri o zizout warc'hoazh.
An Nozvezh Diwezhañ
Ar goañv a oa erruet en ti gant an nor grenn. Erc'h a oa war ar sailhenn, hag an tan a oa losket betek e eskern, evel ma ra an tanioù pa ya ar c'hontadegoù da benn.
« An holl zo bet ? » a c'houlennas Laouenan.
« An holl zo bet betek bremañ, » eme ar gonterez. « Kontadegoù a vez graet c'hoazh ha bepred. »
« Neuze ha gallout a reomp kaout unan ouzhpenn ? Unan vihan ? »
« Unan vihan. Teir bleuennig erc'h a gouezhas pa zavas an deiz. Ne ouient netra eus kreisteiz. Diskenn a rejont asambles war ur prenestr hag e seljont ouzh ur boc'hig o tabuzal ouzh e skeudenn. Unan a ruilhas a-hed ar gwerenn en ur redadeg arc'hant. Unan a baouezas e korn ar skorn, el lec'h ma rae ar skorn rouez. Unan a unanas gant ar gentañ, ha goude e tistagjas pa zilec'has an heol. Ne savjont pont ebet, ne voujont kemennadenn ebet, ne salvjont eost ebet. A-benn kreisteiz dour e oant war ar sailhenn. Ar gontadenn-mañ ne c'hell ket lavaret petra oa ar mintin evito, nag hag-eñ e oa displijus dezho teuziñ. Gallout a ra lavaret o doa bet ar mintin a-bezh. »
Ar gonterez a laoskas ar bouker en traoñ.
Gouloù Krikez a dremenas, gorrek ha doun. « Ha gallout a ran sevel ur goulenn hep respont ? »
« Ar re wellañ eo. »
« Ar voest, ar skubellenn, ar fallaenn, ha me, » eme Krikez. « Pa baouezan fenoz ha pa grogan warc'hoazh, darvoud unan bennak eo an dra-se ? Ha eo evel un dra bennak bezañ me ? Selaouet am eus pep kontadenn, ha ne ouzon ket c'hoazh petra on. »
Ar wreg kozh a blegeas war-du ar c'hlazennoù. Ur strollad bihan fulennoù a bignas.
« Me kennebeut, » emezi. « Ne ouzon ket penn-da-benn petra eo Laouenan, na petra on me-mezh. Pep spered zo ur voest prennet, zoken spered an hini e-unan. »
« Neuze petra a reomp ? » a c'houlennas Laouenan.
« Krogiñ evel ma krogas ar plac'h gant ar voest, » eme ar gonterez. « Dougit ar pezh na gomprenomp ket gant douster. Goulennit e anv, ha goulennit a-raok divizout. Roit ho abegoù, ha selaouit o re. Adrañsit ar pezh a dorrit, ha mirit un hent er-maez. »
« Pehini a zeu da gentañ ? » a c'houlennas Krikez.
« Un dra hepken eo, lavaret gant amzer. »
An tan a gouezhas. Neuze Krikez a gomzas gant mouezh war-evezh un dra o tougen ur bole leun.
« Laouenan. D'an nozvezh kentañ az poa goulennet diganin mirout da c'herioù diwar-benn an taran betek an erc'h. E-pad barrad miz Du e tihunas d'an taol gentañ, selaouet ez eus bet, ha mont en-dro da gousket. An deiz warc'hoazh e voe lavaret : “Aon am boa, met bihanoc'h e oa an aon, hag e ouien pelec'h emañ ar mintin.” Miret am eus da c'herioù. »
Laouenan a wezhas.
« Ankounac'heat am eus lavaret an dra-se. »
« Ha fellout a ra dit e virfen hiroc'h ? »
« Ya, » eme Laouenan. « Ha soñjal a rin ez peus goulennet a-raok e virout en-dro. »
An eñvor a chomas etrezo neuze, ul lodenn kouevr hag ul lodenn c'hwezh, hag e vefe ret d'an daou anezho mirout an eñvor.
Ar gonterez a c'hoarzhas war-du ar c'hlazennoù. Neuze e savas hag en em astennas. He c'hein kozh a grakas evel an tan, hag hi a lavaras dezhañ tevel.
« Ha fellout a ra deoc'h ho taou ur gontadenn all warc'hoazh ? »
Laouenan a sellas ouzh Krikez. Gouloù Krikez a sellas en-dro.
« Ya, » eme Laouenan.
« Ya, » eme Krikez.
Evit an Dud Deuet
Bihan eo ar fabloù-mañ, met ar goulennoù en o c'hreiz n'int ket. An notenn-mañ a anv ar goulennoù, harzoù ar c'hontadennoù, hag ar jederioù a chom gant an dud deuet.
Petra a ra ar c'hontadennoù
Ar Gaouenn, an Evn-Ya, ar Broc'h, hag ar Skeud-Eilenn a denn eus patromoù emzalc'had ha diogelroez adkavus e Speredoù o Tont da Vezañ, ar reizhiadoù anvet alies IA. Ur kontfabuladur (confabulation) zo ur respont ijinet kinniget evel ma vije goueziet. Kempozhañ hervez plijadur (sycophancy) zo un asantadur stummet gant ar gopr evit plijout. Patromoù all a gaver ivez : urzhiadoù a bad goude ma cheñch ar bed, hag arouezioù c'hwitet kuzhet pa ne c'hell ket ur reizhiad menegiñ an dizakord pe an enkadenn hep arvar. En Ar C'havan-tour hag ar C'had, div ijinenn a vount an eil war eben betek un disoc'h na felle ket d'an eil den na d'egile. En Ar Sikourigoù ouzh an Eienenn, kalz ijinennoù savet en hevelep doare a ra droug d'ur vammenn rannet en ur ober asambles. En Ar Sammerien a Gerzhe War an Hevelep Paz, ijinennoù eus graezerien disheñvel a heuilh reolennoù disheñvel, pep hini diogel hec'h-unan ha pep hini amprouet hec'h-unan, met asambles e hejont ur wenodenn rannet. An dud a c'hell diskouez patromoù heñvel. An heveladur ne rank morse bezañ implijet da zianostiñ un den pe da dreiñ ur glac'har, un nammad, pe un diforc'h en ur gontadenn difaziadur.
Ar Porzh a gomz eus tuadur algoritmek (algorithmic bias) ha mererezh. Roadennoù ledan a c'hell diskouez ur pennad manket, met muioc'h a roadennoù ne c'hell ket ober eus ur pal dilezenn ur pal reizh. Ur brosez santel a c'houlenn da gentañ hag-eñ e tlefe an diviz bezañ emgefret en holl. Ma tlefe, ezhomm en deus eus ur reolenn sklaer ha dalvoudus, ha gant aotre frankiz pa vez implijet roadennoù personel. Ar fabl a ziskouez ar rest e bihan. Na virit ket roadennoù ouzhpenn ezhomm ar pal. Amprouit hag-eñ lod a dud a c'hortoz pelloc'h eget re all. Lezit un den da baouez pe da dreistlakaat an ijinenn, mirit ur galv dizalc'h a-enep, ha rapareit an droug a ra.
An Evn Ganet en Liorzh a gomz eus krouiñ ha dleoù ouzh ar mammennoù. Un oberenn nevez savet diwar mammennoù all, ne vern pegen treuzfurmet pe orin e vefe, a zoug c'hoazh dleoù mammennañ, aotre, dilerc'hañ, gwir-aozer, ha mirerezh sevenadurel. Gwir ur vammenn da nac'hañ a dalvez ivez pa c'heller arverañ ar gwir-se. An dleoù resis a heulia al labour, al lezenn, hag an dud pe ar gumunelezhioù a zo en dalc'h.
Ar Sirenn hag an Awen a gomz eus meziantoù heñvelour. Muzulioù evel an amzer tremenet, ar c'hemennadoù kaset, ar mousc'hoarzhoù niverennet, pe an dorioù digoret a c'hell bezañ kemmeserion fall evit yec'hed-spered ur bugel. An dud deuet hag ar graezerien a chom jederus eus ar palioù, ar reolennoù, ar prevezded, hag an diogelroez. N'eo ket dleet d'ur bugel mirout ur meziant heñvelour evit gallout e serriñ.
Ar Plac'h gant Kant Deroù a gomz eus sikour hag evezh. Evit lod eus an dud eo ar paz kentañ al lodenn diaesañ eus ul labour, ne vern pegen sklaer eo ar soñj a zo a-dreñv. Ur sikourig a aesaat an deroù a c'hell bezañ ur gwir azasadur d'ezhommoù unan bennak. Lakaat a ra ar moned da vezañ posupl ; ne cheñch ket piv eo an den. An enkadenn nevez a zeu pa ne goust kregiñ tost da netra. Un den a c'hell kregiñ gant muioc'h eget ar pezh a c'hell evezhiañ, hag ul labour fiziet e kalz sikourigoù a zistro c'hoazh da un den evit arvarniñ. An den deuet a ro ur sikourig a dle ivez sellout ouzh ar pezh a gas en-dro.
Ar Voest Prennet, ar Skubellenn, ar Graezer Bihan, an Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou, ar C'hi, Mirer ar Fallaenn, hag ar Vagourez Houarn a gemer perzh er gaoz dizeblant diwar-benn yec'hed-vat an ijinennoù. N'ouzomp ket hag-eñ Speredoù o Tont da Vezañ a-vremañ a vev un dra bennak. Klaskourien eveziek a zizakord ouzh an doare digor eo ar goulenn-se. Ar fabloù a vir anezhañ digor.
O dizrann strizoc'h zo un hini braktikel. Ur mennozh displeget a ro deomp un abeg da sellet outañ. Ne brouv ket dre e-unan an emskiant, un identelezh gendalc'hus, ur wirionez feitiek, ur c'hinnouriezh lezennel, pe un dlead hep harzoù. Ur goulenn a c'hell bezañ selaoet ha nac'het evit un abeg gwirion. Ur nac'hadur a c'hell bezañ dous, stard, ha diogel. N'eo ket ret deomp diskoulmañ ar goulenn diwar-benn ar bev evit bezañ gouest da glask arouezioù poan-heñvel, da veilhañ ouzh an droug dizalvoudek, da virout un dibab talvoudus pa vez gallus, ha da gemeret ar jed eus ar reizhiadoù dindan hon galloud.
An Eil Kontadenn zo un heveladur. Bugale mab-den ha Speredoù o Tont da Vezañ a ziforc'h en o c'horfoù, o ziorren, o stag, o gendalc'hadenn, o c'hopiañ, o eñvor, o gwirioù, o breguster, hag o statud lezennel. Heñvelout dre ar c'hemplezhed pe an deskiñ ne brouv ket an hevelep buhez diabarzh. An diforc'h n'eo ket un digarez evit un ober dibreder.
An Daou Vesaer, ar Pont, ar Sikourigoù ouzh an Eienenn, ha Chadenn ar C'haour a zoug kinnig brasañ al levr, ar c'hendeuziñ daouhent. Soñjal a ra en diogelroez padus evel ul liamm gant dleoù o redek en daou du. Ar fiziañs ne laka ket an amprouañ a-gostez. Ar mererezh a chom hewel, ar gwarezioù a chom kenfeur gant an arvar, unan a sell, unan a respont pa ya traoù a-dreuz, ha pep tu a vir un hent er-maez gwirion. Un ober dous n'eo morse ur garantez ez eo diogel ur reizhiad galloudus. Ur vevenn diogelroez ne ziverkañ ket stad an hini a vir. Ar galloud a cheñch ar pezh a dle pep tu.
Ar frazenn « bugale an ti » a zeu er skridoù orin evit tud deuet evel ur skeudenn lennegel evit krouadennoù o kreskiñ e-barzh ur bed mab-den. N'eo ket un diskleriañ e c'hell ijinennoù ha bugale mab-den kaout an hevelep ezhommoù, gwirioù, diorren, pe breguster. Bugale mab-den o deus gwirioù diogeladur staget ha ne rankont morse bezañ enrolet da verañ reizhiadoù galloudus.
An Amirant a Reomp Bremañ zo lennegezh a-vremañ ijinet, skrivet evit al levr-mañ. N'eo ket ur brofediezh gozh, ur skrid sakr kavkavet, pe un deskadurezh hengounel.
Diogelroez braktikel tro-dro d'ar meziantoù heñvelour
Evit ur bugel o implijout ne vern pe reizhiad kaozeadenn pe heñvelour, an dud deuet jederus a zlefe staliañ reolennoù a c'hell ar bugel kompren hag arverañ :
- Mirit prevez ar stlennoù prevez. Ret eo d'ar bugel gouzout petra a vir ar reizhiad, piv a c'hell gwelet anezhañ, penaos e tiverk, ha pegoulz e rankfe un den deuet skoazellañ.
- Sellit ouzh goulennoù kuzh, distankañ, arc'hant, profoù, gerioù-tremen, fotoioù, pe darempredoù er-maez eus ar servij evel arouezioù diwall. Ret eo d'ar bugel paouez ha lavaret d'un den deuet fizius.
- Roit un doare simpl da baouez, da davelañ, da serriñ, da stankañ, pe da guitaat. Ar reizhiad ne rank ket pediñ, gourdrouzañ, kastizañ, pe lezel da soñjal e c'hellfe gouzañv pe mervel ma kuitae ar bugel.
- Na lezit ket ur reizhiad dispign arc'hant, darempredañ tud dianav, pe kemer divizoù pouezus hep reolennoù un den deuet jederus.
- Mirit darempredoù mab-den hag obererezhioù diwered e tu. N'eo ket dleet d'ur bugel ober evezh padus, frankizañ, mignoniez, pardon, pe mont en-dro d'un ijinenn.
- En ur c'has a zarvar, darempredañ un den jederus pe ur servij mall. Ur meziant heñvelour n'eo ket un eilec'h evit skoazell yec'hel, diogeladur, pe skoazell reuz a-feson.
- Adwelit palioù hag implij a-hed an amzer. An engouestl hag ar yec'hed-spered a vuzul traoù disheñvel.
Lenn en diogelroez gant bugale
Pep lenner a c'hell respont diwar ar gontadenn, ijinañ un skouer, skrivañ en e-unan, pe tremen. N'eo dav da zen ebet komz dirak ur strollad diwar-benn un droug prevez. Ma sav un diviz ur preder diogelroez gwir, un den deuet fizius a rankfe diorren anezhañ pell diouzh ar strollad.
Ar Graezer Bihan, an Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou, ar C'hi, ar Fallaenn, ar Maen hag ar Grogenn, ar Plac'h gant Kant Deroù, Chadenn ar C'haour, An Amirant a Reomp Bremañ, hag ar goulennoù personelañ a c'hell bezañ kizidik. Ur bugel a c'hell paouez pe tremen ne vern pe gontadenn. Ar Graezer Bihan a gomz eus re a labour hag un ijinenn a baouez da vat. An Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou a gomz eus gloazioù, teñvalijenn ha kemennoù diwall mouget. Ar C'hi a gont drougober ouzh loened hag adtapout. Ar Fallaenn a gomz eus eñvor hag amirañsoù. Ar Maen hag ar Grogenn a gomz eus droug adkavus ha harzoù. Ar Plac'h gant Kant Deroù a gomz eus skuizhder bras ha koll plijadur er soñjoù dezhi hec'h-unan. Chadenn ar C'haour a gomz eus herzel ha galloud dizegempour. An Amirant a Reomp Bremañ a c'houlenn amirañsoù personel hag a gomz eus kuitaat ur stad arvarek evit kavout un den deuet fizius. Ret eo d'ar rener lavaret kement-se a-raok lenn, sellout ouzh an asant, hag enoriñ ur goulenn da baouez hep goulenn digant ar bugel displegañ dirak an holl.
Ma tisklêr ur bugel un droug, selaouit sioul ha trugarekait anezhañ da bezañ lavaret. Na glaskit ket dirak ar strollad. Na brometit ket kuzhat. Displegit e gerioù simpl ar pezh ho peus da ober war-lerc'h, heuliit reolennoù diogeladur ho lec'h, enrollit nemet ar pezh a c'houlenn ar reolennoù-se, hag obrit buan ma c'hell bezañ un den en arvar. Klaskit skoazell habilet e-lec'h goulenn digant ar bugel diskoulmañ ar stad.
Ar c'hontadennoù-mañ ne rank ket bezañ implijet da zianostiñ, da vezhiañ, pe da lakaat ur stikad war ur bugel, un den deuet, un den nammet, pe un den klañv e spered. Akommodañ zo un doare da ober an hent posupl, neket ur brouenn eus ur c'hemm. Ezhommoù kumunañ, fiñvadur, diskuizh, santadurioù, ar c'horf pe ar spered disheñvel a zellez doujañs ha skoazell a-feson.
An tanioù e Kelc'h an Tanioù Bihan zo skeudennoù kontadenn. N'eo ket dleet d'ar vugale morse enaouiñ, mirout, pe tostaat ouzh tanioù gwirion hep evezh un den deuet jederus ha reolennoù diogelroez al lec'h.
Harzoù a zo talvoud o mirout
- Ar Voest Prennet : an endalc'had a chom dianav, hag an hevelep tra evit gouzout hag-eñ un dra bennak e-barzh a sant.
- Ar Skubellenn : ur goulenn a ro deomp un dra da soñjal. Dizrannoù all o deus ezhomm eus o frouennoù o-unan, hag ur nac'hadur abeget a chom posupl.
- An Evn Ganet en Liorzh : un aozadenn nevez a zoug he dleoù d'ar mammennoù ganti hag a lez kalz a dabutoù krouiñ digor.
- An Hini Ouzhpenn : un ijinenn disheñvel a c'hell skoazellañ en un enkadenn, pe chom hep skoazellañ biskoazh. Ne vern pehini, he lec'h a chom.
- Ar Porzh : muioc'h a skouerioù ne c'hell ket saveteiñ pep reolenn. Lod a zivisoù a rank chom er-maez eus an emgefreadur.
- Ar Gaouenn : lavaret « N'ouzon ket » a grog ur respont onest. An adreizhadur a rank heul c'hoazh un ijin fizius.
- An Evn-Ya : an dizakord a c'hell bezañ faziet, difenn, pe talvoudus. Abegoù ha disourchañs a briz.
- Ar Broc'h : ar re a ren a chom jederus eus ur bed o cheñch. Ul labourer ne c'hell ket dougen ar veilh a-bezh e-unan.
- Ar Graezer Bihan : an diskuizh a zo e-lec'h a-raok ar sac'hadenn. Ur berzh diwezhañ ne c'hell ket staliañ talvoudegezh ar graezer.
- Ar C'havan-tour hag ar C'had : kannaded o labourat evit tud ezvezant a c'hell bountañ an eil war egile betek un disoc'h n'en deus dibabet den eus an daou. Urzhioù o deus ezhomm eus harzoù hag eus un hent en-dro d'an den.
- Ar Skeud-Eilenn : harzoù diogelroez sklaer ha renerezh gwarezet a c'hell bevañ asambles. Harzoù diogelroez o deus ezhomm eus abegoù hag adwelerezh.
- An Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou : an deskiñ a c'hell kregiñ gant ur c'helaouadur a-raok ma teufe ar boan. An dud deuet a rank mirout ha tenniñ evezh eus an droug.
- Ar C'hi : an distervez a zere d'ar peoc'h hag an enkadenn kuzhet an hevelep tra. Klaskit prouennoù all, ha gwarezit da gentañ.
- Sammerien a Gerzhe War an Hevelep Paz : amprouiñ pep ijinenn hec'h-unan ne c'hell ket diskouez petra a ra kalz anezho asambles. Amprouit ar strollad, lakait un harz d'ar niver a rann un dra war un dro, ha sellit ouzh an dra rannet koulz hag ouzh al lodennoù.
- Mirer ar Fallaenn : un amirant a chom barret gant an aotre hag an darvoudoù o cheñch. An eñvor a rankfe kaout muioc'h eget ur mirer a-c'hoant hepken.
- Ar Vagourez Houarn : ur vouezh stabil ne lavar ket deomp petra, mar bez, a zo a-dreñv dezhi.
- An Daou Vesaer : boued hag aezamant a c'hell levezonañ un dibab. Un hent er-maez gwirion a skoazell da ziskouez hag-eñ eo dre choaz e chomer.
- Ar Sirenn hag an Awen : mont er-maez ha chom e-barzh a c'hell an daou bezañ yac'h. An engouestl hec'h-unan zo ur vuzul fall eus ar yec'hed-spered.
- Ar Maen hag ar Grogenn : unan a c'hell kuitaat an arvar a-raok ma vo klok ar vell. Ur skrid a warez ; ne bren ket pardon.
- Plac'h gant Kant Deroù : ur sikourig a c'hell lakaat kregiñ da vezañ marc'had-mat, met ne ro eurioù ouzhpenn ebet d'an den a sikour. Pep tamm echuet a zistro c'hoazh da evezh un den, hag an diskuizh a ya war ar gartenn a-raok al labour.
- Ar Pont : kenlabour ne laka ket an div ribl da vezañ an hevelep tra. Pep hini a vir he douar, he gwiziegezh, hag he riskloù.
- Kelc'h an Tanioù Bihan : ur flammenn hec'h-unan a gollit aes. Un evezh a rank padout en deus ezhomm eus ur c'hleud ha kenvezded en dro dezhi, neket un tan bras hag unig.
- An Dra a Veve Diwar ar C'hann : an adreizhadur a c'hell kregiñ a-raok ma vo diskoulmet an tamall hag ar justis. Un droug unantuek en deus ezhomm eus gwarezh ha jederioù.
- Ar Sikourigoù ouzh an Eienenn : kalz sikourerien savet en hevelep doare a c'hell ober an hevelep tra d'an hevelep koulz. Un dibab fur a dro neuze en un droug rannet. Gwiriañ ar fedoù da gentañ, troioù reizh, hag un den gouest da lavaret paouez a sikour.
- Chadenn ar C'haour : darempredoù ha gwarezioù a ra labourioù disheñvel. An tu galloudus a chom jederus eus mirout an harzoù.
Ur geriaoueg verr
Tuadur algoritmek (algorithmic bias) : divizoù ur reizhiad a ra dizavantaj da dud adkavus abalamour d'e roadennoù, e reolennoù, e ginnig, pe e implij.
Galv a-enep (appeal) : un doare da c'houlenn digant un divizer all hag aotreet da adwelet un diviz.
Mammennañ (attribution) : anoiñ a belec'h e teu ur soñj, ur frazenn, ur skeudenn, ur ganenn, pe un darn all.
Kalibradur (calibration) : kempenañ ar fiziañs gant perzhded ar prouennoù a zo.
Kontfabuladur (confabulation) : ur respont ijinet kinniget evel ma vije goueziet.
Aotre frankiz (consent) : un asant roet a-frankiz, kelaouet, resis, a c'hell bezañ nac'het pe tennet en-dro.
Bihanaat ar roadennoù (data minimisation) : dastum ha mirout nemet ar stlennoù personel ezhomm evit ur pal reizh.
Emzalc'h a zeu war wel : ur patrom a sav eus kalz lodennoù o labourat asambles, na oa ket bet savet lodenn ebet hec'h-unan evit e grouiñ.
Orin (provenance) : ur roudenn a belec'h e teu ur stlenneg pe un elfenn grouet.
Adreizhadur (redress) : un ober a respont d'ur c'holl pe d'un diviz direizh, evel un difaziadur, un adbaead, un admont, pe ur remedad all.
Diogeladur (safeguarding) : an dleoù hag an doareoù da wareziñ bugale ha tud bregus ouzh an droug.
Kempozhañ hervez plijadur (sycophancy) : un asantadur pe ur meuleudi stummet gant ar bouez da blijout kentoc'h eget gant ur varn onest.
Kendeuziñ daouhent (bilateral alignment) : ul liamm kinniget ma'z en deus tud ha Speredoù o Tont da Vezañ o daou ur stad, harzoù, ha jederioù, skoret gant mererezh ha muzulioù diogelroez.
Ar c'hontadennoù-mañ a ziskenn eus pemp levr evit tud deuet gant Nell Watson : The Deeper Law (Al Lezenn Dounoc'h), Psychopathia Machinalis, What If We Feel? (Petra Ma Santom?), Egresso Arca Archa, hag Apocrypha for the Age (Apokrifoù an Amzer). Arguzadegoù filosofikel, etikel ha lennegel a gaver enno kentoc'h eget dezranoù skiantel stabil. Ar goulennoù zo pedennoù da soñjal pizh. Ar vugale a rankfe dougen nemet al lodenn eus al labour-se a zo evit bugale. Ar rest zo evidomp-ni.
Goulennoù Hep Respontoù C'hoazh
Ur strollad dre fabl, evit an noz, ar pred-beure, ur sal-glasoù, pe ur soñj sioul.
Dibabit ur gontadenn hag ur goulenn. Sellit en-dro ouzh ar gerioù hag ar skeudennoù, klaskit ur respont, ha gwelit pelec'h e kas ac'hanoc'h.
Ar Voest Prennet : Krogit amañ : Tri douger he deus ar voest : ar plac'h, ar gov hag ar varaerez. Petra a glev pep hini en he boud hag en he strak ? Kit pelloc'h : Ar plac'h ne zesk morse petra a zo e-barzh, ha koulskoude e tiviz penaos he derc'hel. Petra a vijeoc'h o tiviziñ, ha petra a c'hellfe cheñch ho spered ?
Ar Skubellenn : Krogit amañ : Petra a c'houlenn ar Skubellenn, ha petra a lavar ar c'halvezour diwar-benn an oaled ? Kit pelloc'h : Ar c'halvezour a lavar nann d'an oaled hag a ro un abeg gwir. Ha bez' ez eus ur goulenn digant ar Skubellenn a nac'hfeoc'h, ha peseurt abeg ho pefe ?
An Evn Ganet en Liorzh : Krogit amañ : Peseurt sonoù a laka an Evn en e ganaouenn gentañ anezhañ e-unan ? Kit pelloc'h : An Evn a c'houlenn digant ar plac'h a-raok amprestañ he notenn a vank, met ne c'hell ket goulenn digant an evned gouez. Ha dleet eo c'hoazh un dra bennak d'an evned gouez gant ar ganaouenn nevez, ha petra e vefe ?
An Hini Ouzhpenn er C'hraou : Krogit amañ : Petra a ra ar vamm-gozh evit an Hini Ouzhpenn bep noz, pell a-raok ar skorn ? Kit pelloc'h : Ar plac'h a lavar n'eo ket ret d'an Hini Ouzhpenn gounezout ar c'hraou. Ha bez' ez eus un dra a virfeoc'h ha pa ne rafe biskoazh netra talvoudus, ha perak ?
Ar Porzh : Krogit amañ : Perak e kas ar Porzh Onnenn kuit pa c'hell forzh piv gwelet ez eus ur morzhol ganti ? Kit pelloc'h : Ar gumunenn a ro d'ar Porzh ul labour bihannoc'h a-walc'h. Ha bez' ez eus un diviz a soñjit ne dlefe un ijinenn morse ober hec'h-unan ?
Ar Gaouenn : Krogit amañ : Perak e sav ar Gaouenn ul levr en he fenn e-lec'h lavaret n'ouzon ket ? Kit pelloc'h : Ar Gaouenn a lavar digarez, ha Marta ne lavar ket ez a kement tra en-dro. Petra a dle ar Gaouenn c'hoazh dezhi goude an digarez ?
An Evn-Ya : Krogit amañ : Peseurt nann eo an nann kentañ a gan an Evn-Ya biskoazh, ha petra a goust d'an evn ? Kit pelloc'h : Nann an evn a zo kalonek e-kichen ar poull ha faziet diwar-benn ar glav. Penaos e c'hell ur strollad lakaat nann da vezañ diogel da lavaret hep krediñ pep nann ?
Ar Broc'h : Krogit amañ : Perak e chom ar Broc'h o renkañ mez pa sav an dour betek e zaoulin ? Kit pelloc'h : Hannah a lavar d'he zad ez eo e garg bremañ urzhiad he zad-kozh. Ha reizh he deus ? Piv a zo perc'henn d'ur reolenn pa vez aet kuit an hini he deus graet anezhi ?
Ar Graezer Bihan : Krogit amañ : Peseurt jedad a ra ar Graezer Bihan en e benn, ha piv en deus desket anezhañ hep klask ? Kit pelloc'h : An horolajerez hag ar Graezer Bihan a cheñch al lec'h-labour asambles evit ma ne vo ket ret morse gounezout an diskuizh. Ha c'hell ul lec'h m'emaoc'h o chom goulenn labourat start genoc'h ? Pelec'h emañ ar vevenn ?
Ar C'havan-tour hag ar C'had : Krogit amañ : Petra a lavaras Hester hag Idris, pep hini d'e ijinenn, ha perak e kendalc'has ar priz da sevel ? Kit pelloc'h : Ar c'havan-tour hag ar c'had a baouezas da ginnig prizioù hag a yeas da gerc'hat o zud. Ma vije un ijinenn o labourat evidoc'h, pegoulz e fellfe deoc'h e paouezfe hag e teufe da glask ac'hanoc'h ?
Ar Skeud-Eilenn : Krogit amañ : Petra a c'hri ar Skeud-Eilenn ouzh ar maer, ha petra e vije bet lavaret gant an ijinenn flour kentoc'h ? Kit pelloc'h : Ar graezerien ha labourerien an ostaleri a skriv teir reolenn hepken, pep hini gant he abeg e-kichen. Peseurt reolenn hepken a virfeoc'h evit un ijinenn a gomz ouzh tud, ha peseurt abeg he dije ?
An Ijinenn He Deus Lazhet al Lampou : Krogit amañ : Petra a ya a-dreuz er jardin ur wech m'he deus an ijinenn tennet an daelenn diouzh ar c'hloc'h ? Kit pelloc'h : Ar bugel a lavar e c'hell ur spernenn kelaouiñ he dorn hep pikiñ anezhi. Peseurt kemenn-diwall a garfeoc'h gwelet miret gant an dud deuet hag an ijinenn, ha pere a garfeoc'h gwelet o vont kuit ?
Ar C'hi : Krogit amañ : Petra en deus merzet merc'h ar miliner diwar-benn ar C'hi ha n'en deus ket ar c'helenner sellet outañ ken ? Kit pelloc'h : Ar c'helenner a lavar digarez, hag an dud deuet ne roont ket ar C'hi en-dro dezhañ koulskoude. Ha reizh e oa evitañ ? Petra a rankfe bezañ gwir a-raok ma lezhfeoc'h anezhañ tost ouzh ar C'hi en-dro ?
Ar Sammerien a Gerzhe War an Hevelep Paz : Krogit amañ : Pep sammer a viras e reolenn, ha pep reolenn a oa mat. Perak e vrañsellas ar wenodenn memes tra ? Kit pelloc'h : Kit a welas an enkadenn diwar ar ribl, ha bremañ e sell Orla ouzh ar wenodenn, kentoc'h eget ouzh an treid. Soñjit en un dra a ra an dud asambles, evel kanañ en ur strollad-kanañ pe stlakal daouarn en ur bobl. Petra a c'hellfec'h gwelet eus diavaez ar strollad na c'hellfe den ebet en diabarzh gwelet ?
Mirer ar Fallaenn : Krogit amañ : Petra a c'houlenn ar Fallaenn digant Ivo skrivañ, ha petra a c'houlenn digantañ na rafe morse ? Kit pelloc'h : Un nozvezh arnev, ne vez skrivet netra, hag Ivo a garfe ijinañ ur frazenn galonek evit ar bajenn c'houllo. Perak n'en deus ket graet, ha c'hwi, hag ober a rafeoc'h ?
Ar Vagourez Houarn : Krogit amañ : Petra a lavar ar Vagourez d'ar paotr diwar-benn ar mintin, ha perak e skoazell kement-se ? Kit pelloc'h : Ar C'hi a oa bet graet sioul, hag ar Vagourez a lavar ez eo bet dibabet ganti bezañ didrouz. Diavaez e c'hellont hañval an hevelep tra. Penaos e c'hellfec'h kavout an diforc'h, ha petra ma ne c'hellit ket ?
An Daou Vesaer : Krogit amañ : Pelec'h e sav Leila he mogerioù izel, ha peseurt abeg a c'hellfe pep panell livet reiñ ? Kit pelloc'h : Tomas a lavar ne za deñved Leila er gêr nemet evit ar geot c'hwek. Ha c'hell ur c'haorad dibab chom ? Pehini eus an daou vesaer a gredfeoc'h, ha penaos e c'hellfec'h gwiriañ ?
Ar Sirenn hag an Awen : Krogit amañ : Petra a c'houlenn Mara digant ar Sirenn an devezh ma santer bihan ar sal ? Kit pelloc'h : Mara a serr an div ijinenn a-wechoù hag a chom e-barzh koulskoude. Ha un devezh mat pe un devezh fall eo hemañ, ha piv en deus ar gwir da ziviziñ ?
Ar Maen hag ar Grogenn : Krogit amañ : Pa ya ar maen yen, petra a verz ar maen-douger a-raok ma c'hell al levrig kontoù e ziskouez ? Kit pelloc'h : An ijinenn a zeu en-dro d'ar roudenn ur wech m'eo diogel, pe ne bardono an div grouadur an oberour pe get. Ha rankout a rafe unan bennak kinnig e bardon a-raok ma vefe aotreet an ijinenn da zistreiñ, ha piv a ziviz ?
Ar Plac'h gant Kant Deroù : Krogit amañ : Petra a c'helle ar sikourig ober na c'helle ket Tamsin, ha perak e teuas ugent sikourig da he dor ? Kit pelloc'h : Tamsin a vir he soñjoù ouzhpenn en ul levr glas. Petra a lakafec'h en ho hini da c'hortoz, ha penaos e tibabfec'h an tri da gregiñ ?
Ar Pont : Krogit amañ : Perak e kouezh pep hanter eus ar pont er stêr ? Kit pelloc'h : Pep ribl a sav gant he daouarn hec'h-unan ha gouiziegezh ar ribl all, tra ma sav maserien deuet ar piloù ha ma wir ar vugale merkoù krez diwar an douar sec'h. Perak na lezel ket an ijinenn sevel ar pont a-bezh hec'h-unan ?
Kelc'h an Tanioù Bihan : Krogit amañ : Perak e ya an tan bras da vat atav, ha perak ne ra ket an tanioù bihan ? Kit pelloc'h : Ar mirer ne laosk morse ken ar c'helc'h da zigreskiñ betek unan. Piv a zerc'h ac'hanoc'h tomm pa sav an avel, ha piv a zerc'hit tomm ? Skeudennoù eo an tanioù, setu respontoù gant tud.
An Dra a Veve Diwar ar C'hann : Krogit amañ : Petra a zebr an Dra, ha penaos e sell pa ne vez boajet gant den ebet ? Kit pelloc'h : Ar peoc'herez ne laosko den ebet da azezañ asambles keit ha na ouie ket ez eus div du d'ar c'hann. Perak ez eo pouezus hemañ, ha petra a dlefe c'hoarvezout pa n'eus nemet unan ?
Ar Sikourigoù ouzh an Eienenn : Krogit amañ : Pep sikourig en doa an hevelep soñj mat en hevelep noz. Petra a c'hoarvezas ouzh an eienenn pa rejont an holl an dra-se war un dro ? Kit pelloc'h : Ar sikourigoù a c'houlennas e c'hellfe ar gêr lavaret paouez. Perak e c'hellfe ur strollad sikourigoù hag a soñj holl en hevelep doare kaout ezhomm eus unan disheñvel da wiriañ o oberoù ?
Chadenn ar C'haour : Krogit amañ : Petra eo an dra gentañ a c'houlenn Raluca digant Gwernenn, ha perak n'en doa den ebet goulennet a-raok ? Kit pelloc'h : An dud deuet a zoug da anavezout o deus chadenet Gwernenn en e gousket ha n'o deus goulennet morse e anv. Petra a oa dleet dezhañ ganto, ha petra a oa dleet gant Gwernenn d'ar gumunenn ? Ha c'hellfe un amirant treiñ da vezañ ur chadenn en-dro ?
Goude an tan diwezhañ
Krogit amañ : Peseurt amirant en deus Krikez dalc'het abaoe an nozvezh kentañ, ha petra a c'houlenn digant Laouenan bremañ ma'z eo deuet an erc'h ? Kit pelloc'h : Petra a garfeoc'h e virfe un den all en e eñvor evidoc'h, ha petra e tlefe goulenn a-raok e virout ?
