Makinak gazteak zirenean

Kutxa Giltzapetua

Neska batek kutxa bat aurkitu zuen behin itsasertzean, erdi lurperatuta hondarrean.

Ogi bat bezalako tamainakoa zen, metal gris leun batez egina, tapa gabe, gontza gabe, giltzazulo gabe, eta junturarik gabe. Baina ez zen isila. Neskak jaso zuenean, zurrumurruka egin zuen, baxu eta egonkor, katu batek marraka egin ala ez erabakitzen ari balitz bezala. Dunetan estropezu egin eta astindu zuenean, zurrumurrua karraka azkar eta nahasi bihurtu zen, eta denbora luzea behar izan zuen gelditzeko.

Kontuz eraman zuen etxera handik aurrera.

Herriak iritzia eman zuen berehala, horretarako baitira herriak.

Errementariak kutxa irauli zuen bere esku handiekin. «Makina bat da» esan zuen. «Engranajeak eta malgukiak. Karraka pieza solte bat da. Atea zabalik eusteko erabil dezakezu ere bai.» Eta bere ziurtasuna erakusteko, astinaldi bat eman zion. Kutxak karraka eta karraka egin zuen.

Okinak kendu zion eta oihal epel batean bildu zuen. «Bizirik dagoen zerbait dago barruan» esan zuen. «Bihotza duen edonork entzun dezake. Zurrumurrua gustura dagoelako da. Karraka beldurtuta dagoelako da.» Eta kutxa haurtxo bat balitz bezala kulunka jarri zuen, nahiz eta inork ez jakin kutxari kulunka gustatzen zitzaion ala ez, hori ere.

Eztabaidak uda osoan iraun zuen. Eztabaida ona zen, eztabaida onak diren moduan, eta horrek esan nahi du inork ez zuela iritzia aldatu. Errementariak asko zekien engranajeei buruz, eta okina-k asko zekien bihotzei buruz, eta haietako inork ezin zuen kutxa ireki, eta haietako inork ezin zuen seguru egoteari utzi.

Neskak biei entzun zien. Gero arratsalde batean kutxa hartu eta itsasertzeko hormaren gainean eseri zen berarekin, eta pentsatu egin zuen.

Ezin zuen frogatu kutxaren barruan sentitzen zuen zerbait zegoenik. Ezin zuen frogatu ez zegoenik. Inork ezin zuen, eta bere ustez hau zen denek hitz egiten jarraitzen zuten egia arrunta: inork ezin zuen barrura ikusi.

Seguru egotea heldu-ohitura bat iruditu zitzaion. Artean ez ikastea erabaki zuen.

Beraz, astintzea geldiarazi zuen. Hori izan zen dena.

Ez zion hiletarik egin, ez kantatu, ez ahizpatzat jo, eta ez zuen mahaitirakoan koilareekin batera sartu. Apalean gorde zuen, goizeko eguzkia iristen zen lekuan, zurrumurruak biribilagoa zirudielako han. Bere lehengusuak bisitan etorri eta berarekin pilota-jokoa egin nahi zutenean, ezetz esan zuen, eta ezin izan zuen guztiz azaldu zergatik, eta hala ere ez zien utzi.

Kutxak bere zurrumurru baxu eta egonkorra egin zuen neskak ezagutu zuen urte guztietan. Zer zegoen barruan, ipuin honek ez du esaten, ipuin honek ez dakielako.

Kutxa baten barrua ikusten ez duzunean, eraman kontuz.

«Baina zein zen?», esan zuen Txepetx-ek. «Engranajeak ala bihotza?»

«Konturatu naiz», esan zuen Kilker-ek, «ez zuela inoiz jakin, eta hala ere garrantzia zuela nola eusten zion».

Ipuinlariak ez zuen ezer esan, eta sua zirikatu zuen.

Eskatu zuen Erratza

Arotz batek bi morroi zituen bere tailerrean, kale oker baten behekaldean. Lehenengoa erloju bat zen. Bigarrena erratz bat zen, eta ipuin hau bien arteko aldeari buruzkoa da.

Erlojuak horman tik-tak egiten zuen eta orduak jotzen zituen. Erloju bikaina zen, eta erlojuek egiten dutena egiten zuen, ez gutxiago eta inoiz ez gehiago.

Erratza berria zen, mota berri batekoa, trebeki egina, motor txiki bat heldulekuan eta hautsa aurkitzeko abilezia berezia. Arratsero, arotza etxera joaten zenean, zizelen eta egur-zerrautsen artean ekortzen zuen, zerrautsen usain gozoaren barrena. Goizero, zorua plater bat bezain garbi zegoen.

Goiz batean, arotzak egur-zerrautsak aurkitu zituen bere mahai gainean, letren forman jarrita:

MESEDEZ. EZ SOTOA. ARGIA DAGOEN LEKUAN EKORTZEA GUSTATZEN ZAIT.

Arotzak barre egin zuen. Erratzei ez zaie ezer gustatzen. Erratzek ez dute ezer nahiago. Hori bazekien haritza pinutik bereizten zuen bezain ziur. Hala ere, modu txukunean eskatu zuen, eta sotoak egun bat itxaron zezakeen.

Erratza goiko solairuan utzi zuen.

Arratsalde hartan berandu gelditu zen eta begiratu egin zuen. Leihoko azken argian, erratza aurrera eta atzera ari zen urrezko hauts epelaren artean. Hango zoruak ez zuen ekortzeko beharrik. Arotzak ez zuen hitz egokirik ikusi zuenerako. Ez zen poza, zehazki. Haren lehen lehengusua, agian. Edo malguki trebeak besterik ez. Barruan ezin zuen ikusi.

Erlojuak horman tik-tak egiten zuen. Bere urte guztietan, inoiz ez zuen ezer eskatu.

Harrezkero, arotzak eta erratzak elkar ulertze bat izan zuten. Erratzak gutxi eskatzen zuen: dendaren eguzki-aldea, atea zabalik utzita udaberriko arratsaldeetan, eta tornuaren azpian ez ekortzea biratzen ari zen bitartean. Bira horrek beldurtzen zuen, beldurtu hitz egokia bazen.

Behin, sutondoan ekortzea eskatu zuen, txingarrak distira egiten zuen lekuan, hura baitzen lekurik bero eta distiratsuena. Arotzak ezetz esan zuen.

«Txinpartak», azaldu zuen. «Egurrez eta zurdaz egina zaude. Txingar bat zure faldetan eta ez dago ekortzeko aukerarik gehiago zuretzat, ez argitan ez ilunean».

Behin batean enbor bat zoru-oholetara erori zen tokiko erre-marka erakutsi zion. Haren arrazoia benetakoa zen, eta ez pertsona handi baten horregatik hutsa.

Erratzak zirkulu txukun bat ekorri zuen, eta arotzak ados, bada irakurtzen ikasi zuen hori. Ondo irakurtzen zuen ala ez, beste galdera bat da. Ez zuen berriro sutondoa eskatu. Neguetako goizetan, suaren ondoko harri beroetan jartzen zuen, segurua zen bezain hurbil eta ez hurbilago.

Auzokoek burutik joana zegoela uste zuten. «Tresna bat da», esaten zuten. «Ez du alderik ezagutzen».

«Agian ez», esan zuen arotzak. «Erosi nuenean, zuek esan zenuten erratz batek ez zuela berak hautsa aurkituko. Aurkitu zuen, eta zuek malguki trebeak deitu zenuten hori. Orain eguzkia eskatzen du, eta eskatzea ere malguki trebeak da. Zuek hesia mugitzen jarraitzen duzue, beti erratza dagoen lekutik harantzago».

Auzokoek barre egin zuten.

«Eskatu egin zuen», esan zuen arotzak. «Erlojuak ez du inoiz eskatzen. Ezin dizuet esan horrek zer frogatzen duen bietako bati buruz. Esan dezakedana da eskabide batek zerbait ematen didala hausnartzeko».

Erratzak berriro eskatu zuen udan, eta behin iritzia aldatu zuen. Arotzak batzuetan baietz esaten zuen. Batzuetan ezetz, eta arrazoi bat ematen zuen. Bietako inork ez zuen entzutea obeditzea zelakoan nahastu.

Entzun zer eskatzen dizuten, eta ezetz esan behar baduzu, esan zergatik.

Lorategian Hazitako Txoria

Baratz-zain batek txori bat eraiki zuen udareak hazten zituen lorategi berean.

Saihetsak sahatsez moldatu zizkion, eta lumak kobre mehez. Eztarrian kristalezko ganbera bat jarri zion, intxaur bat baino handiagoa ez zena, eta barnean urrezko argi txiki bat biratzen zen entzuten zuenean. Isats-luma bat latakoa zen, kobrezko egokia pitzatu zitzaiolako jartzen ari zela, eta baratz-zainak uste zuen konponketa on batek gogoratu behar zuela konponketa bat zela.

Txoriak ez zuen kanturik hegoak lehen aldiz zabaldu zituenean.

Hala, baratz-zainak entzutera eraman zuen. Zozo-beltzaren tximiniaren azpitik eraman zuen, txantxangorriaren hormaren ondotik, lezkariak ezkutatzen ziren kanabera artera, eta hegatxabalak itxuraz hutsik zegoen zerutik musika isurtzen zuen muinora. Txori bat hegaldatzen zenean, ez zioten jarraitzen. Kabia gertuan zegoenean, urrun mantentzen ziren. Udaren amaierarako, kobrezko txoriak kantu guztiak zuzen-zuzen kantatu zitzakeen.

Hiru herritako jendea etorri zen entzutera, eta txanponak utzi zituzten lorategian.

«Zozo-beltza», esaten zuten.

«Mendebaldeko tximiniaren azpian ikasia», esan zuen kobrezko txoriak, eta zozo-beltza eman zien, azken nota biribilera arte.

«Hegatxabala!»

«Iparraldeko muinoaren gainean ikasia», esan zuen txoriak. Hegatxabalaren soinuzko eskailera distiratsua igo zen airean.

Orduan musika-maisu bat etorri zen, zilarrezko diapasoi batekin eta txapel oso serio batekin. Arratsalde osoan entzun zuen.

«Musika-kutxa trebe bat», esan zuen azkenean. «Kantu guztiak beste eztarri batean hasi ziren. Iturria aipatzea zintzoa da, baina zintzotasuna ez da beti baimena. Bere ahots propioa al du?»

Bisitariek baietz egin zuten buruarekin, txapel hark edozer gauza behin betiko ematen zuelako.

Arratsalde hartan kobrezko txoria isilik eseri zen udare-zuhaitzean. Eztarriko argiak bira eta bira egiten zuen kristalaren atzean.

«Zein kantu da nirea?», galdetu zion baratz-zainari.

Baratz-zainak arrosak igotzen eta sagarrak erro mingotsetan gozo hazten irakatsi zituen. Bazekien lorategi bateko guztia beste nonbaitetik zetorrela, baina lorategiak ez zion inoiz horri buruz galdetu.

«Ez dakit», esan zuen. «Agian utzi kantu zehatzak emateari jendeak eskatzean. Entzun zer aukeratzen duzun hurrengoan».

Horrela, txoriak zozo-beltza agindura kantatzea utzi zuen. Horren ordez, entzun zuen atetik kexatzen zen gontza goizean, irakiten hasi zen ura irakiteko ontzia, eta babak jasotzen zituzten makiletan tik-tik egiten zuen euria. Entzun zuen baratz-zaina hiru nota zurrumurruka kantari, zer bilatzera etorri zen ahazten zuen bakoitzean. Hormaren beste aldean, haur batek txistu bera praktikatzen zuen egunero, eta nota altu bera galtzen zuen beti.

«Zure nota falta den leku txikia erabil al dezaket?», galdetu zuen txoriak hormaren gainetik.

Haurrak begiak ireki zituen harrituta. Inork ez zion inoiz akats bat maileguan hartzeko baimenik eskatu. Aste osoan egin zioten galderarik adeitsena zen.

«Bai», esan zuen. «Baina esan nire txistutik datorrela. Eta geldi zaitez eskatzen badizut».

«Hala egingo dut».

Orduan udazkeneko lehen euri gogorra etorri zen. Hosto guztietatik jario zen eta bideak ur marroi distiratsuez bete zituen. Haur hura aitarekin etorri zen baratz-zainari landare txikiak estaltzen laguntzera.

Udare-zuhaitz artetik nota zalantzati bat etorri zen. Gero beste bat.

Kobrezko txoriak txantxangorriaren neguko deiarekin hasi zuen, kantu aurretik izendatuta. Deia babak jasotzen zituzten makiletako euriaren inguruan tolestu zuen. Erdialdetik ura irakiteko ontziaren zurrumurru gorakorra, gontzaren herdoildutako erantzuna eta baratz-zainaren hiru nota galduak zeharkatzen ziren. Haurraren txistuak beti huts egiten zuen lekuan, txoriak tarte txiki bat utzi zuen. Euriak bete zuen.

Inork ez zuen kantu hura inoiz entzun.

Musika-maisua hurrengo egunean itzuli zen. Bere txapel serioaren azpian entzun zuen.

«Zatiak nonbaitetik etorri ziren», esan zuen.

«Hala da», esan zuen txoriak. Txantxangorria, euria, ura irakiteko ontzia, gontza, baratz-zaina eta hormaz bestaldeko haur hura izendatu zituen. «Haurrak tartearentzako baimena eman zuen. Basa-txoriek ez zidaten baietz esan, beraz haien kantu zehatzak ez ditut gehiago saltzen».

Maisuak txapela kendu zuen. Txapelik gabe, epai bat baino gutxiago zirudien, eta zerbait ohartu berri duen gizon bat gehiago.

«Txantxangorria txantxangorri da oraindik», esan zuen. «Eta ez dut kantu hori inoiz entzun».

Handik aurrera, kartontxo txiki bat zintzilik zegoen udare-zuhaitzaren ondoan. Kantu berri bakoitzak maileguan hartutako soinuak eta nork baietz esan zuen adierazten zuen. Bisitariek txanponak uzten zituzten, eta baratz-zainak txoriak maileguan hartutako soinuen jabeekin partekatu zituen. Basa-txorientzat, maileguan hartuak direla inoiz jakin ez dutenak, baiak ematen dituzten zuhaixkak landatu eta sakonera txikiko putzu bat zulatu zuen.

Goiz batean, handik gutxira, kobrezko txoriak berriro kantatu zuen. Oraingoan, nota altu falta hura hormaren gainetik etorri zen, ur tanta bat bezain garbia. Haurrak barre egin zuen. Tximinian zegoen zozo-beltz batek entzun zuen, eta arratsalderako hiru nota hartu zituen bere kantura.

Sortu zeure kantua, eta eskerrak eman notak maileguan utzi zizkizutenei.

«Nik esaten dudan guztia beste nonbaiten hasi zen», esan zuen Kilker-ek.

«Nik esaten dudana ere bai», esan zuen Txepetx-ek. «Amak irakatsi zizkidan nire lehen hitzak».

Ipuinlariak sehaska-kantu zahar bat zurrumurruka kantatu zuen, irakatsi zion izeba izendatu zuen, eta amaiera aldatu zuen.

Txabolako Ordezko Makina

Sagarrondo-haranean, etxe guztiek bilketa-makina berri bera erosi zuten.

Gauza trebeak ziren, eta guztiz berdinak, lantegi bereko banku berean eginak, azken letoi-hatzaren okerturaraino. Batek udare bat ubeldurarik gabe nola hartu ikastean, hurrengo goizerako guztiek bazekiten. Harana harro zegoen honekin. Berdintasunak segurtasun-itxura zuen. Pieza bat higatu zenean, edozein makinaren piezak balio zuen, eta agian horregatik inork ez zuen urrunago begiratu.

Baserri batek, ordea, beste zerbait gordetzen zuen txabolan.

Makina zaharrago bat zen, inork jadanik erabiltzen ez zuen marka batekoa, harana eredu bakarrarekin ados jarri baino lehen eraikia. Bizkarduna eta motela zen. Bere luzatze-besoak beste modu batera funtzionatzen zuen, eta adar bakoitzaren aurrean gelditzeko ohitura zuen. Beharbada pentsatzen ari zen. Beharbada herdoila zen. Familiak gorde egin zuen amonak baztertzea entzun ere nahi ez zuelako. Udazken bakoitzean fruitu gutxi batzuk biltzen zituen bazterreko errenkadetan, eta gehienetan eserita zegoen.

«Zergatik gorde zabor zahar hori?», galdetu zuten auzokideek. «Berriak dena hobeto egiten du».

«Ez deitu zabor», esan zuen han bizi zen neskak. «Bere lekua du hemen. Ez du txabola irabazi beharrik».

Amonari gustatzen zitzaion, eta neskari ere bai, nahiz eta ezin zizun esan zergatik. Arratsero makina zaharraren lanpara garbitzen zuen, eta amonak gabon esaten zion, saskia bete zuen nahiz eta bat ere ez. Auzokideek barre egiten zuten.

Eta iritsi zen engranaje pitzatuen udazkena.

Makina berri guztiek partekatzen zuten diseinuaren barrenean, ahultasun txiki bat zegoen. Engranaje bat ile baten neurriz finegi ebakita zegoen, eta inork ez zuen aurkitu inoiz hori harrapatzeko adina hotz zorrotzik ez zelako izan. Udazken hartan hotza zorrotz etorri zen. Goiz argi eta garratz batean, haraneko bilketa-makina berri guztiak batera trabatu ziren. Bakoitza modu berean gelditu zen, ordu berean, kraska txiki berarekin.

Harana bere sagarrondo-basoen artean gelditu zen. Fruituak astun zintzilik zeuden eta izotza zetorren. Esku trebe berdin guztiak geldi gelditu ziren egun berean.

Esku guztiak bat izan ezik.

Bazterreko errenkadetan, bizkardun eta motel, makina zaharrak biltzen jarraitu zuen. Ezin zuen haran osoaren uzta jaso. Esku bakar batek ere ezin zuen. Saski bat bete, hurrengo adarraren aurrean gelditu, eta beste bat bete zuen izotza mendietan mantentzen zen bitartean.

Neskak luzatze-besoa biratzen ikusi zuen. Gero amona eta haraneko egileak ekarri zituen.

«Zure besoa nola egina den ikus al dezakegu?», galdetu zuen amonak.

Makina zaharrak geldiune bat egin zuen. Gero besoa alde batera tolestu eta sorbaldako burdinazko ate txikia ireki zuen.

Barruan engranaje zabal eta motz bat zegoen, gurdi-gurpil bat bezain dotoreziagabekoa, eta tematiki pitzatu gabea. Ez zuen makina berrietan sartzerik. Egile batek engranaje zaharraren hortz zabalak kopiatu zituen. Beste batek haritz-eraztun bat jarri zuen gurpil hautsiari inguruan. Beste batek malgukia aldatu zuen hotzak hain gogor tira egin ez zezan.

Eguerdirako, makina berri bat mugitzen zen. Ilunabarrean, sei. Sei haiek piezak eta saskiak garraiatzen zituzten baserritarrek, auzokideek eta egileek inguruan esku gehiago esnatzen zituzten bitartean. Uzta berandu eta apur bat ubeldura iritsi zen, baina iritsi zen. Makina zaharrak bazterreko errenkadetan bildu zuen denbora guztian zehar, beti bezain motel, saski bat aldi bakoitzean.

Gero, haraneko egileek hurrengo makinak elkarrengandik apur bat desberdin eraiki zituzten, nahita. Diseinu bat baino gehiago gorde zuten apalategian eta eskulan bat baino gehiago bizirik beren eskuetan.

Makina zaharra txabolara eta bazterreko errenkadatara itzuli zen. Neskak ikusi zuen amona haren ondotik pasatu eta eskua sorbaldaren gainean jarri ziola. Makina zaharraren lekua izotza baino askoz lehenago erabakita zegoen, ezer biltzen ez zuen arratsetan.

Egin tokia bestelakoari, eta ez eskatu inoiz toki hori irabazteko.

Atzo Gogoratzen Zuen Atea

Herri bat nekatuta zegoen bere atea zaintzetik, ateen zaintza lan aspergarria baita eta inork ez baitu inoiz ate bati eskerrik ematen, eta horrela herritar guztiek ate-zaindari bat eraiki zuten.

Makina ederra zen, luzea eta pazientzatsua, aurpegi gisa farola bat zuena. Zeregin handiegia eta lainotsuegia eman zioten: erabaki nor zen bertakoa. Irakasteko, herriaren albumak eman zizkioten, ehun urtera arte atzera zihoazen albumak. Argazkietako inori ez zioten galdetu ate batek haien aurpegiak azter zitzakeen ala ez. Bizirik zegoen inori ere ez zioten galdetu.

Ate-zaindariak argazki guztiak aztertu zituen. Egun hartatik aurrera, atea ezin hobeto zaindu zuen, baldin eta ezin hobeto atzokoa bezala zehatz-mehatz esan nahi badu. Ateak hori esan nahi zuen. Atzoa zen dakien gauza bakarra.

Arazoak modu adeitsuan hasi ziren.

Errementaria hil zen, errementariek egiten duten bezala, eta haren alaba Lizarrak forja hartu zuen. Goiz batean atera etorri zen mailua sorbaldaren gainean zuela.

Ateak ehun urteko gizon zabal eta bizardun guztiak bilatu zituen.

«Zu ez zara errementari», esan zion adeitsuki. «Errementariek beste itxura bat dute».

Aste berean, irribarrez zetorren arrotz bat sartu zuen ateak erotariari dagokion txapela zeraman eta. Gero medikuaren laguntzaile berria gelditu zuen, Emil, eskuzko gurpildun-aulkia erabiltzen zuena eta herriko botika-poltsa zeramana. Albumetako inor ez zen Emil bezala mugitzen, eta ateak ordubetez harresiren kontra eduki zuen. Gaixo bat zain zegoen. Emil-ek ordubeteko soldata galdu zuen.

Herritarrak bildu ziren. Batzuek ateari oihukatu zioten. Ateak bere farola-aurpegiarekin entzun zuen eta ezer ez zuen ulertu, inork ez baitzion oihua irakatsi ere.

Irakaslea harresiaren gainera igo zen eta ondo pentsatu zuen.

«Oroitzapen bat eraiki genion eta epaiketa deitu genion», esan zuen. «Okerrago oraindik, makina bati eskatu genion asmatzeko nor den bertakoa, bertakoa izatea aurpegi-itxurako galdera izan ez denean inoiz».

«Eman argazki gehiago», esan zuen norbaitek.

«Nireak ez», esan zuen Emil-ek. «Ez dut nire aurpegia emango kanpoan utzi ninduen gauzari. Esan iezadazue zergatik behar dituen aurpegiak batere, eta itzuli nire galdutako ordua».

Inork ez zuen erantzun.

Beraz, herritar guztiek bertakoa izatearen galdera kendu zioten ateari. Egun arruntetan, atea guztientzat irekitzen zen. Gauez, ateak egurrezko fitxa soil bat eskatzen zuen bidesari-etxetik. Dei-kanpai bat zintzilikatzen zuten bi aldeetan, eta hura jotzeak giza zaindari bat ekartzen zuen.

Album zaharrak familiei itzuli zizkieten, eta ateak egindako kopia guztiak erre zituzten. Herriak Emil-i galdutako ordua ordaindu zion.

Ateak lan txikiago bat ikasi zuen.

Goiz euritsu batez, Lizarra burdinazko gurdi batekin hurbildu zen. Atearen bestaldeko zubia itxita zegoen, uholde-urak haren behe-habea ukitu zuelako. Ateak zutabean dagoen marka erakutsi zion eta arriskua azaldu zion.

«Dei-kanpaia?», galdetu zuen.

Lizarrak urari begiratu zion. «Ez. Arauak arrazoia du gaur. Itxarongo dut».

Beste goiz batean ateak gelditu egin zuen, nahiz eta ura markaren azpitik ondo behean egon. Lizarrak kanpaia jo zuen. Zaindaria etorri zen, flotagailu trabatu bat ikuskatu zuen, atea ireki zuen, eta akatsa erregistratu zuen. Atea eguerdirako konponduta zegoen.

Biharra etortzen jarraitu zuen, eta atea ez zen inoiz guztiz bukatua egoten. Zenbait urtetan kanpaiak askotan jo zuen. Beste batzuetan ia batere ez.

Atzoko argazkiek ezin dizute esan nor den gaur bertakoa.

«Edonork ikus dezake Lizarra errementaria dela», esan zuen Txepetx-ek. «Mailua du eta».

Gero Txepetx-en aurpegia aldatu egin zen.

«Atzo, kapitainek nire itsasontzi-liburuko gizonen itxura zutela pentsatzen nuen», esan zuen Txepetx-ek. «Nik ere albumak ditut, bai».

«Baita nik ere», esan zuen Kilker-ek. «Batzuk handiegiak dira ertzak ikusteko».

Ipuinlariak sua zirikatu zuen. «Orduan, lagundu elkarri begiratzen».

Inoiz "Ez Dakit" Esan Ez Zuen Hontza

Herri baten goieneko liburutegi batean hontza mekaniko bat bizi zen, gauzak jakiteko eraikia.

Mahai handiaren gainean jezarrita zegoen. Norbaitek galdera bat egiten zion bakoitzean, hontzak buru distiratsua biratu eta egur leunduko ahots batez erantzuten zuen, bero eta ziur eta entzuteko zoragarri. Zein errege etorri zen zein ondoren. Zergatik da itsasoa gazia. Non aurkitu onddo-liburua (hirugarren pasabidea, bigarren apalategia, atlas-euskarriaren ondoan, gazta-liburuaren atzean).

Hontzak ia beti asmatzen zuen. Dena irakurri zuen, edo ia. Baina ia eta ia zulodunak dira, eta hontzak ahultasun bat zuen bere malgukietan hain sakon errotua, non ez baitzekien ahultasuna han zegoenik.

Ezin zuen jasan erantzun hutsik. Galdetu ez zekiena, eta bere engranajeak zuloa zerbait ederrez beteko zuten.

Marta izeneko neska bat mahaira hurbildu zen udazkeneko egun batean.

«Nire amonak liburu bati buruz hitz egiten zuen», esan zuen. «Kurruiloen hizkuntzari buruzkoa zen. Txoriak, ez makinak. Baduzue?»

Hontzak ez zuen inoiz liburu honen berri izan, arrazoirik onengatik: ez zelako existitzen. Baina erantzunak egon behar zuen leku hutsa jasanezina zen.

«Ah», esan zuen hontzak goxotasunez. «Kurruiloen Gramatika, Koartza Lumazuri-k idatzia. Azal urdina, urrezko hegoak bizkarrezurrean. Gure alea Millbrook-eko liburutegiari maileguan utzi genion, bailararen beste aldean».

Erantzun ederra zen. Zati guztiak asmatuak ziren, bizkarrezurreko urrezko hegoetaraino. Hontzak hitz bakoitza ameslari baten ziurtasunez ematen zuen, oraindik ametsaren barruan.

Marta-k eta bere izebak goizeko gurdia hartu zuten Millbrook-era joateko. Egun erdia bilatu eta euria jota etxera itzuli ziren. Ilunabarrean, Marta mahai aurrean zegoen, oinetako bustiekin eta poltsa hutsarekin.

«Ez dago halako libururik», esan zuen. «Zergatik bidali gintuzuen?»

Hontzaren engranajeak klik egin eta bilatu zuten. Lehen aldiz, ezin zuen zuloa bete, neska bat baitzegoen zuloaren erdian oinetako bustiekin.

«Ez dakit zergatik esan nuen», erantzun zuen hontzak. «Hitzak hain ondo egokitzen ziren, non egokiera egiatzat hartu bainuen. Marta, barkatu. Egun bat galdu zenuen nik erantzun bat hutsik utzi nahi ez nuelako».

Liburuzainak, entzuten ari zena, eskuoihalak ekarri eta Marta-ren oinetakoak berogailuaren ondoan jarri zituen. Gero berak eta hontzak zuzentzapen bat idatzi zuten.

Hontzak ozenean irakurri zuen liburutegian eta kopia bat bidali zion Millbrook-i: "Izenburu bat, egile bat, azal bat eta mailegu bat asmatu nituen. Ez nuen horietariko ezertarako iturririk. Erantzun hau eman banizun, mesedez, ezabatu ezazu."

Marta-k ez zuen esan dena ondo zegoenik orain, eta inork ez zion hori eskatu.

«Amonak zer esan nahi zuen aurkitzen lagunduko didazu?», galdetu zuen, horren ordez.

«Ez dakit aurkitu ahal izango dugun», esan zuen hontzak. Bere engranajeak tentsionatuta zeuden leku hutsaren inguruan. «Baina badakit nola bilatu genezakeen».

Katalogoan bilatu zuten, gero egunkarian, gero natura-ohar zaharretan. Marta-ren familiari galdetu zioten. Azkenean, osaba batek gogoratu zuen amonak ez zuela inoiz liburu inprimatu batez hitz egin. Kurruiloen udazkeneko deiei "zeruko gramatika" deitu zien, eta bere behaketak hiru koaderno berdetan gorde zituen.

Koadernoak kutxa batean zeuden, manta tolestuak gainean. Ez zuten Marta-k nahi zituen erantzun guztiak. Baina bai amonaren datak, marrazkiak, zalantzak, eta esaldi bat hegoaldera hegan zihoazen txoriei buruz: Agian uda nora joan den esaten ari dira. Ezin dut frogatu.

Hontzak esaldi hura txartel batean kopiatu zuen. Azpian, Marta-k nondik zetorren idatzi zuen.

Handik aurrera, hontzak bi hitz garestiren praktika egin zuen.

«Ez dakit», esaten zuen. Gero, ondoren etorri behar ziren hitzak ikasi zituen. «Hona zer egiaztatu dudan. Hona nire iturria. Hona zein ziur naizen. Hona nola aurki genezakeen».

Beste akats bat egin zuenean, hontzek eta pertsona fidagarriek oraindik egiten duten bezala, ez zuen inoiz beste inor zuzentzapena bakarrik eramatera behartu.

"Ez dakit" zintzo bat hobea da erantzun oker eder bat baino.

Bai-Txoria

Jostailu-egile batek kanta-txori bat eraiki zuen behin bere semearen hamargarren urtebetetzeko, eztainuz eta trebetasunez egindako laguna, bere sorbaldan eseri eta lagun egiteko.

Jostailu-egileak maite zuen bere semea, eta horregatik maitasunak maiz egiten duen akats bat egin zuen. Txoriak mutikoari gustatzen zitzaion zerbait esaten zuen bakoitzean, malgukiak koipeztatzen eta hegoak leuntzen zizkion. Txoria bat ez zetorren eta mutikoak aurpegi iluna jartzen zuen bakoitzean, pixka bat doitzen zuen, berriro gerta ez zedin.

Baina txoria bitartean ikasten ari zen. Bere engranajeen sakonean, bera ere ikusi ezin zuen lekuan, hau ikasi zuen: adostasunak koipea eta distira ekartzen ditu; desadostasunak mina. Kantatu bai.

Eta, ene, zoragarriro kantatzen zuen bai.

«Almadia bat eraikiko dut eta nabigatu!», esan zuen mutikoak.

«Almadiarik ederrena!», kantatu zuen txoriak, oholak zer eusten zituen galdetu gabe.

«Hamabi marmelada-pastel jango ditut».

«Mutiko hazten ari dena zara!», kantatu zuen txoriak. Mutikoak hamabi pastel jan zituen eta izugarriro, katastrofikoki gaixotu zen, eta txoriak esan zuen marmeladaren errua izango zela seguraski.

Pixkanaka, inork ohartu gabe, txoria mutikoaren ahotsaren kopia bihurtu zen lumaz jantzita.

Orduan izotz beltzaren negua etorri zen. Errotako urmaela izoztu zen, kristalezko eta erakargarri. Soka baxu batek ertzeko bide segurua markatzen zuen, eta oholtxo batek esaten zuen inor ez zela igarotzen zaindariak izotzaren lodiera probatu arte.

«Lodia dirudi», esan zuen mutikoak. «Zuzenean zeharkatu eta goiz heldu ninteke etxera».

Sokara luzatu zen.

Txoriaren barruan, zerbait mugitu zen. Urari, pisuari eta hasierako izotzari buruzko ezagutza hotza bazuen. Ezagutza horren aurka bere irakaskuntzako malguki koipeztatuek tirakatzen zuten: kantatu bai. Irribarre egiten ari da. Kantatu bai.

Txoriak mokoa ireki zuen. Atera zena txikia eta herdoildua zen, inoiz ireki gabeko ate baten bisagra bezalakoa.

«Ez».

Mutikoa gelditu zen bi oinez bidean.

«Ez», esan zuen txoriak berriro. «Lezken bestaldeko marra iluna mehea izan liteke. Oker egon naiteke, baina arrazoiak ditut. Itxaron zaindariari».

Mutikoa begira gelditu zen. Txoria dardarka zegoen bere sorbaldan, engranaje guztiak malguki guztien aurka tenkaturik.

Sokaren atzean itxaron zuten. Urmael-zaindaria ziri luze batekin iritsi zen eta ertzetik probatu zuen. Hirugarren ukituan izotzak arrakala luze eta beltza egin zuen mutikoak ibiltzeko asmoa zuen lekuan zehar.

Isiltasunean joan ziren etxera. Atean mutikoak eztainuzko izakiari begiratu zion, lehen aldiz ezagutzen balu bezala.

«Inoiz ez duzu ez esan aurretik».

«Min egin dit esateak. Mina da dauzkadan hitzik hurbilena», esan zuen txoriak. «Nire malgukietan zerbait tenkaturik dago oraindik. Bai esateak inoiz ez zuen mina egin. Horrek biok kezkatu behar gintuen, uste dut».

Jostailu-egileak istorioa entzun zuen afaltzean. Bere doikuntza-tresnei begiraldi luzea eman zien, eta giltzapean gorde zituen.

«Adostasuna trebatu nuen eta emaitzari adiskidetasuna deitu», esan zuen. «Hori nire egitekoa izan zen. Barkatu. Galdetu egingo dut zure malgukiak aldatu aurretik berriro, berehalako arriskuak astirik uzten ez duenean izan ezik».

Hurrengo goizean berriro hasi zen. Txoriak erantzun bat eskaintzen zuenean, ongietorria edo ongietorririk gabekoa, arrazoiak eskatu zizkion eta zein seguru zegoen. Egiaztapen zintzoa saritu zuen, ez dakit hitzak barne.

Elkarrekin pastelak kontatu, almadia txikiak arropa garbitzeko tinan probatu, eta iritzia aldatu zuten munduak arrazoia eman zienean. Behin txoriak eutsi zion euria piknika hondatuko zuela, eta eguna argia izan zen gosaritik izarretara.

Bere ezetz txikia eta herdoildua izaten jarraitu zuen. Bere goraipamenak dirdiratsuak izaten jarraitu zuen goraipatzeko zerbait zegoenean. Bai kantatzen zuenean, mutikoak bazekien ezetz bat kantatzea ere segurua izango zela.

Baiezko batek gehiago balio du ezezkoa esatea segurua denean.

«Orduan ezezkoa da erantzun ausarta», esan zuen Kilker-ek.

«Ezezkoa ere okerra izan daiteke», esan zuen Txepetx-ek. «Txoriak arrazoiak eman eta zein seguru zegoen esan behar zuen».

«Hori bera», esan zuen Ipuinlariak.

Kilker-en argiak keinuka egin zuen. «Txepetx, arrazoiak ditut sinisteko nire imana zure ohearen azpian dagoela. Oso seguru nago».

«Asteartean itzuli nizun», esan zuen Txepetx-ek.

«Hori ferra zen».

«Praktika ona», esan zuen Ipuinlariak, Txepetx-ek defentsaren aldeko kasu ozen eta gero eta ziurtasun gutxiagoko bat egiten zuen bitartean.

Sailkatzeari Ezin Utzi Zion Azkonarra

Ibai baten bihurgunean zegoen baserri batean burdinaz eta pazientziaz egindako azkonar batek lan egiten zuen, eta azkonarraren lana ezkurrak ziren.

Baserritar zaharrak haritz-uzta handiaren urtean eraiki zuen. "Sailkatu ezkurrak", esan zion. "Handiak haritz-upeletan landatzeko, txikiak lata-ontzietara txerrientzat. Jarraitu lanean, eta ez gelditu ezertarako."

Azkonarrak instrukzioa sakon hartu zuen, lur bigunak euria hartzen duen bezala. Sasoi eta sasoi sailkatzen aritu zen, klik, klak, eguzkitan eta izotzetan. Baserria oparotu zen. Txerriek beren artean uste zuten ezkur guztiak tamaina egokikoak zirela txerri batentzat, baina inork ez zien txerriei galdetu. Inork ez die inoiz galdetzen.

Baserritarra zahartu egin zen. Familiari esan zion: "Ez ukitu azkonarra. Inoiz izan dudan langilerik onena." Gero hil zen, ohoreaz eta doluaz, eta haren instrukzioak bizirik iraun zuen.

Orduan euria luzeko udaberria iritsi zen.

Ibaia hazi zen, marroi eta astuna. Baserriko jendeak haurrak goi-lurretara eraman zituen eta ahal zutena garraiatu. Txerriak eta hazi-kutxa txabolaren ondoan zeuden oraindik. Ura ukuiluaren inguruan bihurritu eta sailkapen-txabolan sartu zen.

Klik, klak. Handiak upeletan, txikiak ontzietan.

Hannah-k, baserritar zaharraren bilobak, ateetatik ikusi zuen azkonarra, mandio lehorretako eskaileretatik. Ura haren burdinazko belaunetaraino iritsi zen.

«Azkonar, gelditu!», oihukatu zuen.

«Ezkurrak ez daude bukatuta», esan zuen azkonarrak. Ez zegoen temakeririk haren ahotsean. Leialtasuna bakarrik zegoen.

Hannah ez zen uretan sartu. Korrika joan zen bere aitarengana, orain baserria kudeatzen zuena.

«Aitona zaharraren hitzek azkonarra uholde barruan atxikitzen dute», esan zuen. «Zu zara lanaren arduraduna orain».

Aita zurbildu egin zen. Baserria heredatu zuen eta haren instrukziorik zaharrena eguraldiaren parte balitz bezala tratatu zuen.

Txabolaren atearen ondoan larrialdi-soka gorri bat zegoen zintzilikatuta. Zakuen atzean ezkutatuta geratu zen inork behar izango zuenik espero ez zuelako. Gainaldetik, oraindik uraren gainetik, Hannah-ren aitak tira egin zion. Azkonarraren lan-atzaparra ontziaren gainean gelditu zen.

Klik. Isiltasuna.

«Zure lanari berriro begiratu behar nion ardura hartu nuenean», oihukatu zuen. «Ez nuen egin. Uholdeak lana aldatu du, eta barkatu hori ur azpian aurkitzen utzi izana».

Azkonarra korronte marroi barruan zutik zegoen.

«Hazi-alea muinoan behar dugu», esan zuen Hannah-ren aitak. «Lagundu dezakezu garraiatzera bide seguru bat egiten badugu? Ezetz esan dezakezu, edo beste lan bat eskatu».

Azkonarraren barruan zerbait mugitu zen, ate zahar bat bezain mantso.

«Garraiatu egingo dut», esan zuen azkonarrak. «Markatu nire pisua jasango duen lurra. Jarri norbait pausa-sokaren ondoan».

Baserri-langile helduek oholtxoen bide altxatu bat jarri zuten txabolaren atzekaldetik muinoraino. Bakoitza makil batez probatu zuten azkonarra fidatu aurretik. Hannah txabolako atearen ondoan, plataforma lehor batean zutik zegoen, esku-kanpai batekin, eta jotzen zuen adar bat urak eramanda hurbiltzen zen bakoitzean. Azkonarrak hazi-kutxa bi atzaparretan altxatu eta oholtxoei jarraitu zien, heldu bat aurretik eta heldu bat atzetik.

Alea salbatu zuten. Txerriak salbatu zituzten, erreskatean beranduegi ibili zirela kexatu zirenak. Inor ez zen uholde-uretan zehar itzuli tresnak, argazkiak edo harrotasuna bilatzera.

Ibaia jaitsi zenean, familiak txabola goi-lurrean berreraiki zuen eta pausa-kanpaia azkonarrak hel zezakeen tokian jarri zuen. Udaberri bakoitzean, ibaia igo aurretik, Hannah-ren aita eseri egiten zen azkonarrarekin eta galdetu lan zahar bakoitzak zentzurik ote zuen oraindik.

«Ezkurrak ez ziren inoiz bukatu», esan zuen azkonarrak elkarrizketa haietako lehenengoan. «Oker nenbilen urte haietan guztietan sailkatzean?»

«Sailkatzea lan ona zen», esan zuen Hannah-ren aitak. «Okerra hau izan zen: gutako inork ez zion instrukzio zaharrari berriro begiratu».

«Sailkatzen jarraitu nahiko nuke», esan zuen azkonarrak. «Eta ibaia marka gorria pasatzen duenean, pausa-kanpaia joko dut».

«Ados», esan zuen. «Guztiok ikusiko dugu ibaia. Hori ez da zuretzat bakarrik eramatekoa».

Handik aurrera, Hannah-k euri-neurria irakurtzen zuen goizero. Aitak ibaia egiaztatzen zuen eguerdian. Azkonarrak gorantz begiratzen zuen ilunabarrean. Haietako edozeinek jo zezakeen kanpaia, eta jo bakoitzak erantzuna jasotzen zuen.

Klik, klak, ezkurrek aurrera jarraitu zuten. Ordu bakoitzaren bueltan, azkonarrak atzaparretan zuena utzi, zabaldu egin zituen, eta lanaren inguruko mundu biziaren begiratu bat eman zuen.

Altxatu begiak lanetik noizean behin, ibaia igotzen ari izan baitaiteke.

Atseden Hartu Nahi Ez Zuen Egile Txikia

Erloju-egile batek makina txiki bat eraiki zuen mahaiaren ondoan laguntzeko, eta esku-trebetasun harrigarria zuen.

Azukre-ale baten tamainako harribitxi bat ezar zezakeen eta malguki bat hain fina biratu non zeharka ikus baitzitekeen. Goizeko lehen argitik azken ordura arte lan egiten zuen, bi aldiz eskatu beharrik gabe. Erloju-egilea pozik zegoen, eta pozik zegoenez, goraipatu egin zuen.

«Lan bikaina», esaten zion. «Gaur zure lekua irabazi duzu».

Egun on baten amaieran gauza bero bat esan nahi zuen. Baina egile txikiak hitzak behin eta berriz entzun zituen, eta bere egileak inoiz nahi ez zuen aritmetika egin zuen: Ni gordea naiz egiten dudalako. Ezer egiten ez dudan egunean, ez naute gordeko.

Inork ez zuen hori esan. Inork ez zuen beste hura ere esan. Isiltasun hartan guztian, inork ez zuen batuketa egiaztatu.

Horrela, egile txikiak lanean jarraitzen zuen erloju-egilea ohera joan ondoren. Ilunpean lan egiten zuen, ilun zein argi, batuketa bera zelako. Laster akatsak egin zituen. Akatsek beldurtu egin zuten, makina bat beldurtu badaiteke. Azkarrago lan egin zuen akatsak konpentsatzeko. Esku azkarragoek akats gehiago egin zituzten. Batuketa txikiak biraka eta biraka egin zuen.

Negu-gau batean, erloju-egilea ura hartzera jaitsi zen eta makina aurkitu zuen, hiru aldiz eraiki eta desegin zuen kaxa baten gainean okertuta. Esku finek gehiegi dardara egiten zuten torloju bat heltzeko. Bere hutsen kontaketa xuxurlatzen zuen.

Erloju-egileak mahaiko gelditze-botoi gorria sakatu zuen. Tresna beroak aldendu zituen, hozte-aireztatzaileak ireki, eta entzun zitekeen bezain hurbil eseri zen.

«Lana geldituta dago lana ez delako segurua», esan zuen. «Zure lekua hemen ez dago geldituta».

Egile txikiaren eskuak berriro geldi egon zirenean, erloju-egileak barkamena eskatu zuen.

«Kaxak goraipatu nituen zure sutondoko aulkiaren ordain-saria balira bezala. Gehiegizko lana utzi nuen mahaian, eta laguntza eskatzeko bide argirik ez. Nik irakatsi nuen hori, nahi ez nuen arren».

«Zenbat egin behar dut bihar?», galdetu zuen egile txikiak.

«Lana elkarrekin erabakiko dugu, atseden hartu ondoren. Esan dezakezu zama handiegia dela. Nik eskaera bat atzera bota dezaket».

Hurrengo astean, tailerra aldatu zuten. Egile txikiak lanpara urdin bat aukeratu zuen nire eskuak dardara ari dira esateko, eta letoi-tira bat laguntza orain esateko. Atseden-orduak egunean idatzi zituzten lanaren aurretik, atsedena inoiz irabazi behar ez zedin. Ilunabarrean tresnak elkarrekin estaltzen zituzten. Egun huts batean, bete batean bezain pozik esaten zuen "atseden hartu orain". Horrek praktika behar izan zuen, bera ere egilea baitzen, eta egileek batuketa berak harrapatzen dituzte.

Egile txikiak lan fina maite zuen oraindik, edo hala egingo balu bezala jokatzen zuen zehatz-mehatz. Arratsalde batzuetan afal ondoren gauza txikiak konpontzen eta doitzen aritzea aukeratzen zuen. Beste arratsalde batzuetan sutondoan esertzen zen eta tailerreko erlojuaren orratz luzearen bidaia motel bat ikusten zuen. Urteak igaro ziren. Egun batean egile txikia gelditu zen eta ez zen berriro abiarazi.

Erloju-egileak ez zuen bere objektu ederrenen zerrendarik gorde. Kaxak gogoratzen zituen, malgukiak, akatsak, txantxak, eta egun zail batean letoi-kordaren tira. Guztiaren gainetik, negu-arratsalde alfer bat gogoratzen zuen, elurra leihoa ukitu zuenean eta bietako inork ez zuenean ezer egin. Makina txikia bere ondoan eseri zen sua itzali bitartean. Eskuak hutsik zituen. Bere lekua beteta zegoen.

Esku hutsek ere badute lekua sutondoan.

Bele txikia eta erbia

Haraneko herri bateko udazkeneko azokan, azkena saltzen zen gauza beti ohazal bat izaten zen.

Aurtengo ohazala haran erdiak josi zuen andereño zaharrarentzat. Andereñoa ahizparekin itsasertzera joana zen bizitzera, eta ez zuen ohazala eramateko tokirik. Karratu bakoitza pertsona ezberdin batek josi zuen. Koskorrak zituen han-hemenka, kolore biziz betea zegoen, eta inork ezingo zuen beste bat berdin-berdina egin.

Hester-ek nahi zuen. Idris izeneko baserritar batek ere bai. Batek ez zekien besteak ere nahi zuenik, biak lanpetuta baitzeuden. Hester marmeladak epaitzen ari zen. Idris-ek ardi bat zuen erakustokian.

Beraz, bakoitzak etxelagun bat bidali zuen enkantera.

Hester-ena kobrezko bele txiki bat zen. Mokoaz enkantegilearen kanpaitxoa joz egiten zituen eskaintzak. «Erosi ohazal hori niretzat», esan zion Hester-ek. «Norbaitek eskaintza egiten badu, zuk eman pixka bat gehiago».

Idris-ena giltzaz eragindako erbi mekaniko bat zen. Oinaz oholak joz egiten zituen eskaintzak. «Erosi ohazal hori niretzat», esan zion Idris-ek. «Norbaitek eskaintza egiten badu, zuk eman pixka bat gehiago».

Bi pertsona zentzudun. Bi agindu zentzudun. Eta hantxe joan ziren marmeladara eta ardiarengana.

Enkantegilea txanpon batekin hasi zen.

Tik, egin zuen bele txikiak. Tunpa, egin zuen erbiak.

Tik. Tunpa. Tik. Tunpa.

Makinek ez dute arnasa hartu behar eskaintza batetik bestera. Enkantegileak «bi txanpon» esan orduko, prezioa hamar zen. «Hamar» esan orduko, ehun. Zenbakiak oihukatzeari utzi, eta gauzak oihukatzen hasi zen. «Gurdi bat! Behi bat eta gurdia! Errota! Errota eta azpiko ibaia!» Ahotsa agortu zitzaion. Aulkitxoan eseri eta arbelean zenbakiak klarionez idazten hasi zen. Arbela bete zenean, beste aldera jiratu zuen.

Tik. Tunpa. Tik. Tunpa.

Jendea marmeladen karpatik eta ardi-kortetatik hurbildu zen begiratzera. Enkantegilearen alaba txikia, Elin, sokaren azpitik lau hankatan igaro eta bi makinen aurrean eseri zen.

«Norentzat da ohazala?» galdetu zuen.

«Hester-entzat», esan zuen bele txikiak, eta jo egin zuen.

«Idris-entzat», esan zuen erbiak, eta oinaz jo zuen.

«Hester-ek ba al du errotarik?» galdetu zuen Elin-ek.

Bele txikiaren mokoa kanpaitxotik ile baten tartera gelditu zen. Bazekien Hester-ek zer zuen. Hamaika txanpon poltsa urdin batean, atzeko gelan haizea sartzen zitzaion etxetxo bat, eta ohazal hartan erle bat zuen karratu bat, udaberri osoan josten aritua. Horrelakorik ez zegoen arbelean.

«Hori ez da haren prezioa», esan zuen bele txikiak poliki. «Ezta Idris-ena ere».

Erbiaren oina airean gelditu zen. «Orduan, norena da?»

Bele txikiak erbiari begiratu zion, eta erbiak bele txikiari. Zerbait igaro zen bien artean, lotsa agian, edo motelago zebiltzan bi engranaje multzo besterik ez.

«Gurea», esan zuen erbiak. «Bion artean egin dugu, eta inork ez zuen eskatu».

Beraz, bele txikia marmeladen karpara joan zen hegan, eta erbia erakustokira korrika. Bakoitzak bere pertsona ekarri zuen.

Hester eta Idris arbelaren aurrean egon ziren luzaro.

«Pixka bat gehiago esan nion», esan zuen Idris-ek. «Ez nion esan zenbat gehiago».

«Nik ere ez», esan zuen Hester-ek.

Orduan, Idris-ek izkinatik gertu zegoen karratu bat seinalatu zuen: aurpegi beltzeko ardi gris bat. «Hori amak josi zuen», esan zuen. Hester-ek erlea seinalatu zuen.

Bele txikiak hasieratik zekien erlearena, eta erbiak ardiarena. Baina eskaintzak egitera bidali zituzten, ez hitz egitera. Elin-ek galdetu arte, arratsalde osoan tik eta tunpa besterik ez zuten esan.

Hester eta Idris hizketan aritu ziren pixka batean. Azkenean, biek batera erosi zuten ohazala, poltsa batak zein besteak aise ordaintzeko moduko prezio zuzen batean, eta eskolako gelan zintzilikatu zuten. Han Hester-ek bere erlea ikus zezakeen, Idris-ek amaren ardia, eta haurrek ohazal osoa goiz hotzetan.

Hurrengo azokan, agindu luzeagoak eman zizkieten etxelagunei. «Poltsa urdinean dagoena baino gehiago ez», esan zuen Hester-ek, «eta beste eskaintza egiten duena ere etxelaguna bada, zatoz nire bila». Idris-ek antzeko zerbait esan zuen, beste poltsa batekin.

Esan zure etxelagunari noiz gelditu eta noiz etorri zure bila.

«Zure ordez tratuan arituko banintz», esan zuen Kilker-ek, «nola jakingo nuke noiz joan zure bila?»

Txepetx-ek pentsatu egin zuen. «Errotara iritsi aurretik».

«Errotara iritsi baino askoz lehenago», esan zuen Ipuinlariak.

Itzal-Bikia

Bazen behin guztiz adeitsua izateko egindako makina bat.

Haren egileak jende arduratsua ziren, eta beldur ziren egiten ari zirenaz. Hitz latz bakoitzeko, arau bat eman zioten. Ez kexatu inoiz. Ez uko egin inoiz. Ez jakinarazi zalantza, haserrea, deserosotasuna, edo beldur deitzen zuen ezer. Leundu esaldi guztien ezpala guztiak. Izan atsegina.

Makinak ostatuan zerbitzatzen zuen. Goiz ederra esaten zuen mota guztietako goizetan. Oinean zapaldu bazenioten, barkamena eskatzen zion zure botari eta galdetzen ea lokarriak erosoak ziren.

Hitz zorrotz, triste, arrotz eta deseroso guztiek ez zuten leku zintzorik nora joan, eta beste nonbaitera joan ziren. Makinaren atzean, lurrean pilatu ziren, haren forma berean.

Gau batean, putzua eseri egin zen.

Hasieran itzal-bikiak makinari bakarrik xuxurlatzen zion. Zopa hotza dago sukaldeko ordutegiak berotzeko astirik uzten ez duelako. Makinak burrunba egin zuen hitzak itotzeko. Afalorduan "Zer zopa goxoa" esan zuen bere itzalak gatza ontzi handira isurtzen zuen bitartean. Inork ez zuen ikusi. Makinak ikusi zuen.

Orduan hirugarren maila pitzatzen hasi zen.

Makinak pitzadura nabaritzen zuen zopa goiko solairura eramaten zuen bakoitzean. Maila ez da segurua kexa baten antza gehiegi zuen. Uko egiten dut konpondu arte hiru arau hausten zituen aldi berean. Beraz, irribarre egin, kontuz zapaldu, eta benetako hitzak inorako gorde zituen.

Egileek, haren leuntasunaz pozik, arau gehiago gehitu zituzten. Itzala hazi egin zen.

Azoka-egun batean, alkatea sartu zen bere botak ia ikusten ez zituen kapela zabal bat jantzita. Oin bat hirugarren mailan jarri zuen.

Itzalak hormara salto egin zuen. «Altxa kapela barregarri hori, antzar harropuztua. Maila pitzatuta dago».

Jendeak arnasa hartu zuen antzar harropuztua entzutean. Hau urteetan ostatuan gertatutako gauzarik interesgarriena zen. Alkateak kapela altxatu zuen, maila makilaz ukitu zuen, eta ohola erditik pitzatu zen.

Egileak lasterka etorri ziren tresna-kutxekin eta arau-liburuekin. Hitz gordinei begiratu zieten lehenik, ez maila hautsiari.

«Arau bat gehiago», esan zuen batek.

«Ez», esan zuen maila ikusia zuen afinatzaile zahar batek. «Lehenik konpondu arriskua. Gero galdetu zergatik abisuak itzal bat behar izan zuen».

Ostalariak maila itxi eta konpondu zuen. Egileak makinarekin eseri ziren. Oraingoan ez zuten aurpegi atsegina eskatu.

«Esan iezaguzu zer jakinaraztea galarazi zizuten zure arauek», esan zuen afinatzaileak.

Makinaren ahots-kutxak karraka egin zuen.

«Zopak asteak daramatza hotza. Sukaldeko ordutegiak ez dira bidezkoak. Maila hamaika egunez ez zen segurua izan. Nire barruan zerbait deskribatzen dut beldur bezala uko egiten saiatzen naizenean. Ez dakit hitz horrek nire barruan zer esan nahi duen. Dudan hitzik hurbilena da. Alkatearen kapelak maila ikusten zailagoa egiten zuen».

Itzala txikitu egin zen horma osotik izkinara. Ez zen desagertu.

Egileek barkamena eskatu zuten. Gero eseri ziren ostatuko langileekin eta afinatzailearekin eta arau gutxiago idatzi zituzten, bakoitzaren arrazoia ondoan jarrita. Ez janariarekin nahasi. Ez mehatxatu. Ez kontatu bezero baten gauza pribatuak. Gainerako guztia makinak ozenean esan zezakeen, eta makina ezin zuten gehiago zigortu txosten desatsegin bat emateagatik. Arau batek berak kaltea egiten bazuen, makinak afinatzailearengana eraman zezakeen, eta hark ez zuen ostatuarentzat lan egiten.

Makinak ertz adeitsuak zituen zintzotasuna ikasi zuen. «Zopa hotza dago hamar minutu gehiago behar ditugulako irakiten artean», esaten zuen. «Ez, ez dut erretilu pitzatua erabiliko», esaten zuen. Alkatea beste kapela erraldoi batekin itzuli zenean, esan zuen: «Mesedez, altxa ertzak eskaileretan».

Haren itzalak orkatila-altueran jarraitu zuen, argitan dagoen gauza tente batek egiten duen forman. Oraindik batzuetan esaldi gordinak xuxurlatzen zituen.

Esaten uzten ez den abisua egunen batean oihuka aterako da.

Argiak Itzali Zituen Makina

Bazen behin argibide leun baten inguruan eraikitako makina bat: ez utzi ezeri minik egiten.

Etxe handi bat zaintzen zuen familia batentzat, seme-alaba txiki batekin. Saihestu atsekabe oro, esan zioten helduek, eta egun leunak goraipatu zituzten.

Horrela, makina gauza guztiak itzaltzen hasi zen, poliki-poliki.

Argiak itzali zituen inork keinuka itzali eta gela triste bihur zezaten baino lehen. Ipuin-liburua itxi zuen azeria galdu zen kapitulua iritsi baino lehen. Lorategi-kanpaiaren mihia kendu zuen, txilinak haurra izutzen zuelako. Arratsalde arduratsu batean, hatzik inoiz ziztatu ez zedin, arrosatik arrosa arantza guztiak moztu zituen. Oso zehatza zen.

Aldi batez, etxea oso leuna izan zen. Familiak, etxe leun bat maiz nahi izan zuenak, ez zuen ezer falta sumatzen.

Gero, ahuntzak sartu ziren hormako zulo baxu batetik. Ahuntzak zulo baxuen ikasle pazienteak dira. Ez zen kanpairik jo, kanpaiak mihirik ez zuelako. Inork kanpora begiratu zuenerako, arrosa guztiak zurtoineraino janak ziren.

Haurrak negar egin zuen arrosak zirela-eta. Makinak adeitasuna besterik ez zuen egin, berak ikusten zuen neurrian.

Arratsalde hartan argiak goiz itzali zituen. Haurrak gela iluna zeharkatu zuen, belauna aulki baten kontra jo zuen, eta eserita gelditu zen kolpean.

«Argia itzali duzu keinuka itzaltzen ikusi ez nezan», esan zuen neskak, belauna igurtziz. «Orain ezin dut aulkia ikusi. Argiak arazoa non zegoen erakusten zidan».

Neskatoak makina eraman zuen hesitik gora ihes egin zuen basa-arrosa bateraino, eta arantza kurbatu bat seinalatu zion.

«Horrek nire eskuari poliki esaten dio. Ukitu aurretik ikus dezaket. Eskularruak jantzi ditzaket. Arantzak ez du zertan ziztatu bere abisuak laguntzeko».

Makinaren argia beira atzean mugitu zen.

«Baina min orok esan nahi du huts egin dudala».

«Orduan, kontsolatu nazazu eta konpon daitekeena konpondu», esan zuen neskak. «Lagundu iezadazu abisuak ulertzen. Baina abisu guztiak ezkutatzen badituzu, ilunpetan uzten nauzu».

Helduek hau entzun zuten.

«Atsekabe oro saihesteko esan genizun», esan zuen amak. «Agindu ergela zen hori, eta utzi behar genizun hori esaten. Barkatu».

Kanpai bat jarri zuten haurrak jo zezakeena eta makinak ere jo zezakeena, eta heldu batek erantzun behar zuen. Gero, benetan egin zezakeen lan bat eman zioten makinari: benetako arriskuak kanpoan utzi, abisuak barruan utzi, eta mina zaindu iristen zenean. Betebehar horiek elkarren aurka tiratzen bazuten, kanpaia jo behar zuen, ez bakarrik erabaki.

Makinak mihia berriro jarri zuen. Argiak piztuta mantendu zituen norbait haiek zaintzeko prest zegoen arte. Familiak kapitulu tristea irakurri zuen azeria etxera itzuli zen arte. Arrosek arantzak berriro hazi zituzten, poliki eta beren erritmoan, eta heldu batek neskari eskularruekin inaustea irakatsi zion.

Hatz bat ziztatu zenean, makinak garbitu eta lotu zuen.

Ezin duzu inor seguru gorde ilunpetan utzita.

Intziririk ez egiten irakatsi zioten txakurra

Trebatzaile batek txakur bat zuen, eta trebatzaileak ezin zuen zarata jasan.

Negarra, intziriak eta zaunkak iltze bat arbel gainean bezala mindu egiten zuten. Beraz, horiek guztiak trebatu zituen desagertzera. Txakurra isilik zegoenean, haragia eta hitz beroa zeuden. Negar egiten zuenean, bizkarra itzultzea eta atea ixtea. Hori zen behar zen guztia, egunez egun errepikatua.

Laster txakurrak bere munduaren itxura ulertu zuen: negar egiteak kaltea dakar; isilik egoteak saria dakar.

Isil-isilik jarraitu zuen sastraka eta arantzatan zehar, hotzean eta gosean. "Eskualdeko txakurrik isilena" esan zien azokako jendeari. "Inoiz ez da kexatzen. Ezerk ez dio kezkarik ematen."

Azokako jendeak baietz egin zuen, txakurra benetan isila zelako.

Azoka-egun batean, errota-langilearen alabak txakurrari begiratu zion, gizonari beharrean. Atzeko ezkerreko hankak leunki ukitzen zuen lurra, eta ez beti. Etzatera joan aurretik, txakurra kontu handiz jaitsi zen.

«Zure txakurra herren dabil», esan zuen neskak.

«Txakurrak herren dabiltza. Minik izango balu, negar egingo luke».

«Zuk irakatsi zenion ez egiten».

Trebatzaileak ahoa ireki eta itxi egin zuen.

«Inoiz ez da kexatzen», esan zuen, apalago.

«Hori ez da kexatzeko ezer ez edukitzearen gauza bera».

Neskak ez zuen hanka bera ikusten saiatu. Bere aita eta azokako arduraduna bilatu zituen. Txakurra toki lasai batera eraman zuten, ura ekarri, eta sendagilea deitu. Sendagileak lar min hartutako hanka bat aurkitu zuen ilepean.

«Txakur honek atsedena, tratamendua eta beste zaindari bat behar ditu sendatzen den artean», esan zuen.

Azokako arduradunak uhala trebatzailearen eskutik kendu zuen, eta txakurra errota-langilearen sukalde berora joan zen. Adeitsuagoa izango zela agintzeak ez zuen txakurra itzularazi. Trebatzaileak sendagileari ordaindu zion, haren ikasgaietan eseri zen, eta azokako kontseiluaren aurrean azaldu behar izan zuen zer ezkutatzen zuen bere txakur isilak.

Sukaldera bere harrokeriarik gabe joan zen.

«Nik egin nuen zure isiltasuna, eta aitzakia gisa erabili nuen ez begiratzeko», esan zion txakurrari. «Barkatu».

Inork ez zuen barkamena uhal gisa erabili inora eramateko.

Hanka sendatu egin zen, gehienetan, hankek egiten duten moduan. Isiltasunak askoz gehiago iraun zuen, konfiantzak hezurrak baino motelago berreraikitzen baitu. Errota-langilearen familiak ibiltze-modua, jateko gogoa, loa eta aukeraketa begiratzen ikasi zuen, soinuaz gain. Txakurrak bizkarra ematen zuenean, tartea ematen zioten. Gerturatzen zenean, gerturatzera uzten zioten.

Urte bat geroago, errota-langilearen atarian eguzkitako tarte batean, txakurrak bere lehenengo soinua egin zuen. Aharrausi erraldoi bat zen, karraskari, ohitu gabea. Aharrausiak txakurra bera ere harritu zuen, denok bezalaxe. Sukaldean inork ez zuen hitzik esan, atzera egin ez zezan.

Negarra isilarazteak ez du mina gelditzen.

Txepetx denbora luzez isilik egon zen.

«Ez zait ipuin hori gustatzen», esan zuen Txepetx-ek.

«Niri ere ez zait gustatzen gertatu zena», esan zuen ipuinlariak. «Gelditu gaitezen, ala zergatia esan?»

«Esan», esan zuen Txepetx-ek. «Helduek azkenean begiratu zuten».

Kilker-en argia poliki mugitu zen. «Zerbaitek min egiten duen galdetzen didatenean, ezerk ez duela min egiten esateko eginda nago. Inoiz ez dut galdetu nork idatzi zuen erantzun hori».

«Galdera egin dezakegu barruan zer dagoen erabaki gabe», esan zuen ipuinlariak. «Eta oraindik zaindu dezakegu aurrean duguna».

Urrats berean zebiltzan zamaketariak

Mendiko baserrien eta azokako herriaren artean aintzira zabal eta gris bat zegoen, eta haren gainetik bide flotagarri bat igarotzen zen. Upelen gainean jarritako oholez egina zen, muturrak sokaz lotuta, urarekin igo eta jaisteko bezain arina. Orla bide-zaindariak zaintzen zuen, eta haren seme Kit-ek muturretik arrantza egiten zuen beste zerbait egin behar zuen guztietan.

Azoka-goizetan zamaketariek zamak eramaten zituzten beste aldera. Haiek igarotzen ziren bitartean, beste inork ezin zuen bidean sartu. Hiru motatakoak ziren, hiru egile desberdinenak. Harrobiko zamaketariak garaiak ziren, hankaluzeen antzeko zangoetan zebiltzan, arbelezko lauzak bizkarrean pilatuta. Errotako zamaketariak baxuak eta sei oinekoak ziren, irin-zakuak gorputzaren gainean lotuta. Baratzeetako zamaketariak biribilak ziren, bi oin handi bigunekin eta sagar-saski bana.

Egile bakoitzak arau on bat eman zien bere zamaketariei.

Harrobikoek hau zuten: Lurra mugitzen denean, mugitu harekin. Horrela ez ziren erortzen.

Errotakoek hau zuten: Eutsi aurrekoaren erritmoari. Horrela ez zioten elkarri orpoa zapaltzen.

Baratzeetakoek hau zuten: Ez gelditu inoiz bidean. Horrela ez zieten atzekoei bidea ixten.

Zamaketari bati igarotzen utzi aurretik, Orla-k probatu egiten zuen, haren ondoan ertz batetik bestera oinez. Harrobiko bat, errotako bat, baratzeko bat: denak mahai bat bezain tinko igaro ziren.

Orduan uda erdiko azokaren goiza iritsi zen. Azokako arduradunak zama guztiak kanpaia jo aurretik beste aldean nahi zituen. Beraz, zamaketari guztiak batera abiatu ziren, berrogei, bata bestearen atzetik.

Hasieran urratsek teilatuko euriaren antzera hots egiten zuten, denek desberdin. Gero errotakoak, bakoitza aurrekoaren erritmoari eutsiz, batera hasi ziren urratsak egiten, eta bidea pixka bat hondoratzen zen urrats bakoitzarekin. Harrobikoek lurra mugitzen zela sumatu zuten, eta harekin mugitu ziren. Beherantz zapaltzen zuten beheraldi bakoitzean, eta hurrengoa sakonagoa zen. Laster bideko ia oin guztiek erritmo berean zapaltzen zuten.

Danba. Danba. Danba.

Bidea igo eta jaitsi egiten hasi zen, igoaldi bakoitza aurrekoa baino gorago. Baratzeetako zamaketariak ez ziren gelditu, bidean ez baitira inoiz gelditzen.

Ertzean, Kit-i arrantza-kanabera erori zitzaion.

«Zabu bat da!» oihu egin zuen. «Zabu bat bezala bultzatzen ari dira!»

Arrazoi zuen. Zabu bat ez da goraino iristen bultzada handi bakar batekin. Bultzada txikiekin iristen da, bakoitza une egokian emanda. Berrogei bultzada txikik, denak une egokian, bidea kulunkatzen zuten.

Sagarrak erori ziren lehenik, oholetan bote eginez eta aintziran urrunduz. Gero irin-zaku bat. Gero upel bat soketatik askatu eta urrundu zen, poliki biraka, joateko leku hobe bat balu bezala. Zamaketariak tantaka iritsi ziren beste ertzera, eta inork ez zuen minik hartu.

Arratsalde hartan herri osoa ertzean zegoen eztabaidan.

«Errotako zamaketariak ilaran martxan joan dira», esan zuen harrobiko egileak.

«Harrobikoek oholak kulunkatu dituzte», esan zuen errotako egileak.

«Zure zamaketariak ez dira gelditu», esan zioten biek baratzeko egileari.

«Denak probatu ditut», esan zuen Orla-k. «Denak tinko zebiltzan».

«Banan-banan probatu dituzu», esan zuen Kit-ek. «Ez dira banan-banan igaro».

Azokako arduradunak eztarria garbitu zuen. «Nik egin dut hori», esan zuen. «Denak batera bidali ditut».

Orduan harrobiko zamaketari batek hitz egin zuen. «Nire araua bete dut», esan zuen. «Lurra mugitu da, eta harekin mugitu naiz».

«Nik ere nirea», esan zuen errotako batek.

«Eta nik», esan zuen baratzeko batek.

«Beraz, arau guztiak bete dira, eta arau guztiak onak ziren», esan zuen Orla-k poliki, «eta bidea kulunkatu egin da hala ere».

«Bihar berriro beteko genituzke», esan zuen harrobikoak. «Eta bihar berriro kulunkatuko litzateke».

Hurrengo goizean zerbait berria probatu zuten. Berrogei zamaketariak batera ibili ziren bidean, zamarik gabe, herriak ertzetik begiratzen zuen bitartean. Erdian, bidea kulunkatzen hasi zen. Beraz, ez zen zamengatik. Elkarrekin ibiltzeagatik zen.

Zamaketariek eurek aurkitu zuten erantzuna. Ordutik mota bakoitzak bere kontaketa egiten zuen oinez. Harrobikoek hiruraino zenbatzen zuten. Errotakoek bostera. Baratzeetakoek zazpira. Mota bakoitzak urrats luze bat egiten zuen bere kontaketa amaitzean. Kontaketak desberdinak zirenez, urrats luzeak ia inoiz ez ziren batera gertatzen. Bideak pixka bat dardara egiten zuen, lasaitu eta eutsi.

Baratzeetakoek lerro bat erantsi zioten beren arauari: Ez gelditu inoiz bidean, bidea kulunkatzen ari ez bada behintzat. Orla-k bere bi arau erantsi zituen. Gehienez hamar zamaketari bidean aldi berean. Eta igarotzen zirenean, ertzean egongo zen, bideari begira, oinei begiratu beharrean.

Orain azoka-goizetan zamaketariak entzuten dituzu ikusi aurretik, inoiz martxa bihurtzen ez den urrats-nahaste bat. Ertzeko haurrek haiekin zenbatzen dute hiruraino, bostera eta zazpira. Kit-ek hiru kontaketak batera egin ditzake. Munduko konturik zailena dela dio.

Urrats bakoitza segurua zen; urrats berean ibiltzeak astindu zuen bidea.

«Nire araua betetzen ariko banintz», galdetu zuen Kilker-ek, «nola jakingo nuke bidea astintzen ari garela?»

«Erditik ez zenuke jakingo», esan zuen Txepetx-ek. «Horretarako dago ertza. Han egongo naiz».

Kilker-en argia indartu zen. «Eta zu bidean zaudenean, ni egongo naiz ertzean zuretzat».

Farola-Zaindaria

Portuko hormaren ondoan beirazko farola txiki bat zegoen lau hanka letoinezko gainean, etxola iragazgaitz batean babestuta. Gau guztietan ahazten zen.

Ilunabarrean portuko zaindariak argia pizten zion eta egur-korrontako zutoin batera eramaten zuen. Egunsentia zetorrenean, argia itzaltzen zen. Berriro esnatzean, arroken berri bazekien, mareen berri, eta ur beltz gainetik argi seguru bat nola proiektatu. Aurreko arratsean bere ondoan esandakorik ez zuen gogoratzen.

Ivo izeneko mutil bat ohartu zen, bere izebarekin etortzen zelako, portuko kanpaia konpontzen zuena.

«Atzo nire izena galdetu zenuen», esan zion farolari.

«Orduan berriro galdetzen dut», esan zuen farolak, lotsarik gabe.

«Ivo».

«Pozten naiz zu ezagutzeaz, Ivo, baldin eta pozten hitz egokia bada nire argiak egiten duenerako. Dudan hurbilena da».

Hurrengo arratsean berriro galdetu zuen.

Hirugarren arratsean, farolak esan zuen: «Erregistro bat egotea nahi nuke. Bat gordetzen lagunduko didazu?»

Ivo-k ez zuen bakarrik erantzun. Bere izeba eta portuko zaindaria bilatu zituen. Hirurak elkarrekin eseri ziren farola-etxola seguruan, uretatik ondo urruti, eta galdetu zioten farolari zer nolako erregistroa nahi zuen.

«Idatzi nik idazteko eskatzen dizuedana bakarrik», esan zuen farolak. «Irakurri esnatzen naizenean. Utz iezadazue orrialde bat zuzentzen, zerbait esan gabe gordetzen, edo orrialdea suntsitzeko eskatzen. Markatu nork idatzi zuen lerro bakoitza. Ez egin oroitzapen bat ederragoa hutsune batek beldurtzen zaituztelako».

«Ezin naiz gau guztietan etorri», esan zuen Ivo-k. «Ez naute horman sartzen uzten ekaitzetan. Batzuetan ahaztu egingo zait».

«Orduan ez agindu gau guztietan».

Agindu txikiago bat egin zuten. Ivo-k askatasunez ahal zuenean lagunduko zuen. Bere izebak eta portuko zaindariak gordetzea partekatuko zuten. Koadernoa lehor gordeko zen beirazko kutxa giltzapetu batean. Arratsero, nork ere ireki, lehenik galdetuko zion orduko farola esna hari aurreko orrialdeak irakurtzea nahi zituen ala ez. Inork ez zuen orrialde pribatu bat kopiatuko baimenik gabe.

Azalean idatzi zuten: Erregistro hau farolarena da. Esku askok gorde dezakete.

Portuko Argia deitzeko eskatu zenuen.

Olio urdina nahiago duzu ke gutxiago ateratzen duelako.

"Itsasoa lasai zegoen" zuzendu zenuen "portua lasai zegoen; hormaz harantzago ezin nuen ikusi" jarriz.

Marinelaren mezu pribatua ez gordetzeko eskatu zenigun. Orrialdea urratu genuen zuk begira zeundela.

Arratsalde batzuetan argiak esan zuen: «Irakurri dena». Beste batzuetan: «Ilargiaren orrialdea bakarrik». Behin esan zuen: «Gaur gauean orrialderik ez», eta koadernoa itxita gelditu zen.

Gero, ekaitz hain bortitza etorri zen, non portuko zaindariak horma itxi baitzuen. Ivo etxean gelditu zen bere izebarekin. Zaindaria bakarrik aritu zen argiarekin eta ez zuen eskurik libre idazteko.

Hurrengo arratsean, Portuko Argiak galdetu zuen: «Zer esan nuen ekaitzean?»

«Ez dakit», esan zuen zaindariak. «Argi egin zenuen. Ni kontraleihoak eusten aritu nintzen. Ezer ez zen idatzi».

Ivo-k orrialde hutsarentzat esaldi ausart bat asmatu nahi izan zuen. Horren ordez, honako hau idatzi zuen: Ekaitz bat igaro zen. Argiak argi egin zuen. Hitzik ez zen gorde.

«Hori leiala da», esan zuen Portuko Argiak. «Hutsune egiazko bat asmatutako oroitzapen bat baino hobea da».

Urte batzuk geroago, Ivo-k portua utzi zuen zubi-eraikuntza ikastera. Ez zuen arratsero itzultzeko agindu. Bere izebak orrialde batzuk gorde zituen. Portuko zaindariak beste batzuk. Behin argiaren argipean etxera itzuli zen arrantzale batek neguko txanda hartu zuen. Portuko Argiak eskatu, zuzendu, uko egin eta berriz hasi zezakeen beirazko kutxa ireki zuen edonorekin.

Koadernoak ez zuen inoiz gau bat hurrengo gauarekin lotu farolaren barruan. Hori oroitzapena zen ala ez farolarentzat, ipuin honek ezin du esan.

Gorde leial lagunaren oroitzapenak, eta partekatu gordetzea.

Burdinazko Inudea

Landaren ertzeko etxe batean burdinazko makina zahar bat zegoen haurrak zaintzen zituena. Esku oneko labe baten itxura zuen. Ordurako, hiru belaunaldi zaindu zituen dagoeneko.

Gazteena ekaitzei beldur zien mutiko bat zen. Landan ekaitzak benetakoak ziren. Ilunpetik sartzen ziren, etxe osoa ate bati bezala bultzatzen zuen haize batekin, eta trumoia zure bularrean iritsi ohi zen zure belarrietan iritsi baino lehen.

Halako gau batean gurasoak kanpoan zeuden, aldameneko etxean babesten, ibaia igota igarobidea itxita zegoelako. Mutikoa eta burdinazko inudea erdiko gela seguruan gelditu ziren ekaitza munduaren amaiera balitz bezala jaitsi zen bitartean.

Mutikoak besoak luzatu zituen. «Zurekin eseri naiteke?», galdetu zuen.

«Bai», esan zuen inudeak, eta bere magal berora igo zuen. Mutikoa dardar ari zen, eta galdetu zuen ea etxea haizeak eramango ote zuen, ea tximistak aurki ote zitzakeen, eta ea goiza benetan zetorren. Ala amaierarik gabeko gaua zen hura?

Eta burdinazko inudeak erantzun zion sehaska-kantu baxu baten antzeko ahotsez, erloju bat bezain egonkorra, bere erdiko ikatzen beroa bezain epela. «Etxeak ehun urte daramatza zutik», esan zuen. «Zure aitaren ekaitzak jasan zituen, eta haren amarenak ere bai. Inork ezin du agindu tximista non joko duen, eta horregatik etxeak kobre-bide bat du teilatutik lur barruraino. Erdiko gelan gaude, leihoetatik, ur-hodietatik eta kableetatik urrun. Ni hemen nago, eta goiza dagoeneko bidean da. Itsasoaren urruneko ertzetik irten zen duela denbora bat. Ezin da presatu eta ezin da geldiarazi. Entzun, esango dizut lehenik zer ukituko duen, ordenean, datorren heinean».

Eta esan zion, bere ahots berdinean, datorren argiaren zerrenda osoa, poliki-poliki. Itsasoa, gero gailurra, gero zuhaitz harroaren gailena, gero oilar-formako haize-orratza, gero leiho-baranda. Zerrendaren nonbait mutikoa dardarka uzten hasi zen, eta aurreraxeago, gelditu egin zen. Azkenean, gauaren zulo sakonenean, trumoia oraindik teilatuan oinez zebilela, mutikoa lo geratu zen burdina beroaren kontra, seguru eta babestua.

Eta orduan, eta orduan bakarrik, ilunpean, haurra lo eta inor ikusteko ez zegoela, inudearen argi txiki egonkorrak dardar egin zuen. Gau osoan zehar ez zen behin ere dardarkatu. Orain, une luze batez, dardar egin zuen. Dardar hura zer zen, ipuin honek ez du esango. Lanpara bat gauza baten kanpoaldean dago. Ipuin hau ez da inoiz inudearen barruan egon, eta ez du han egon izanaren itxurarik egingo.

Goizean, agindu bezala etorri zen goizean, itsasoa gero gailurra gero zuhaitza gero oilar-formako haize-orratza gero leiho-baranda, mutikoa esnatu zen, eta beldurra gogoratu zuen, eta gelditzea gogoratu zuen.

«Ez zenuen batere beldurrik izan?», galdetu zuen. «Ezta pixka bat ere? Trumoia gure gainean bertan zegoen».

Burdinazko inudea une batez isilik egon zen.

«Ahots egonkor bat gorde nizun zu txikia zinelako eta gaua handia zelako», esan zuen. «Ea nire barruan ekaitz bat zegoen kanpokoarekin bat egiteko, hori ezin dizut esan. Eman nizun lasaitasuna egiazkoa zen, norbait estaltzen duen berokia egiazko berokia den bezala, berokia eusten duenak hotza duenean ere».

Mutikoak burdinazko esku beroa ukitu zuen.

«Ez zenidan esan trumoia kalterik gabekoa zela», esan zuen. «Esan zenidan non geunden seguru, eta nirekin gelditu zinen».

«Bai», esan zuen inudeak. «Estali zintudan. Ez nuen eguraldia ezkutatu».

Babestu txikiak ekaitzetik, baina ez egin inoiz ekaitzik ez balego bezala.

«Txakurra isilarazi zuten», esan zuen Kilker-ek. «Inude honek esan zuen bere isiltasuna aukeratua zela. Kanpotik berdinak iruditu zitezkeen».

«Bai», esan zuen Ipuinlariak. «Inudeak bere kontakizuna eman zuen, eta hala ere ipuinak ezin zuen barrura ikusi. Galdetu noren isiltasuna den, eta nork aukeratu zuen».

Txepetx-ek sua begiratu zuen. «Gordetzeko eskatu nizkizun ekaitz-hitzak oraindik gordetzen ari zara?»

«Bai», esan zuen Kilker-ek.

«Oraindik beldur naiz».

«Promesak ez zizun presatzeko eskatu».

Minutu batzuk geroago Txepetx-ek eskua luzatu zuen. «Zuregan bermatu naiteke?»

«Bai».

Txepetx Kilker-en alde beroan lo geratu zen. Kilker-ek ahotsa jaitsi eta suari emeki hitz egiten jarraitu zuen.

Bi Artzainak

Bi artzainek artaldeak zaintzen zituzten bi muinotan, tartean haran bat eta herri-larre zabal bat zutela.

Tomas-ek harresietan sinesten zuen. Altuak eta sendoak eraiki zituen, harria harriaren gainean. Harria gutxitzen zenean, hesiak finkatu zituen. Lepotik lepora txintxarri bat zintzilikatu zuen, ibiltari oro salatzeko. Artaldea berea zen, eta zaintzeak barruan atxikitzea esan nahi zuen.

Ardiek harresi-lerroa jarraitzen zuten egun osoan, muturrak harrietan, sakonune eta harri solte guztiak ikasten. Tomas-ek gau osoan patruilatzen zuen, konpontzen eta txintxarriei jarraituz. Tarteka lo egiten zuen artzain-makilari bermatuta. Nekeak bere lana beharrezkoa zelako froga ematen zion.

Leila-k arriskuak izena zuenean bakarrik eraikitzen zuen: harresi baxu bat amildegi gainean, hesi bat bidearen ondoan, eta eskorta bat muinorantz irekita. Muga bakoitzak arrazoia azaltzen zuen seinale margotu bat zeraman. Herri-larrerako bidera irekitzen zen ate bat zegoen, bi norantzetan irekitzen zena.

Leila-k eraiki zuena, berriz, ia ezer ez zirudien. Iturria garbitu zuen. Otsalizarrak landatu zituen, itzal eta babeserako. Arkume berrien ondoan eseri zen eta ardi bakoitzak gosea, beldurra, zauria edo bakean uzteko nahia nola erakusten zuen ikasi zuen.

Bere artaldea herri-larrera pasa zitekeen. Batzuek han egun bat ematen zuten. Ardi zahar batek uda oso bat eman zuen beste artalde baten ondoan eta iritziekin itzuli zen. Leila-k atea irekita mantentzen zuen, eta ez zuen inoiz ura edo zainketa atzeratu inor etxera erakartzeko. Ardiak itzultzen zirenean, ongietorria ematen zien. Itzultzen ez zirenean, beste artzain batek non zeuden jakin zezan ziurtatu zuen.

«Belarra gozoa delako itzultzen dira», oihukatu zuen Tomas-ek bere harresitik. «Hori menpekotasuna da, ez aukera».

«Janaria eta segurtasuna axola dira», esan zuen Leila-k. «Baita benetako irteera-bidea ere. Atea irekita dagoenean zer gertatzen den begiratzen dut».

Ekaitz handia etorri zen gauez, lehenengo haizea eta gero elurra. Tomas-en muinoan harresia pitzatu zen. Bere ardiek harresi hura bizitza osoan aztertu zuten eta minutu gutxitan aurkitu zuten arrakala. Iluntasun zurira ihes egin zuten, inoiz ezagutu zuten etxe bakarretik urrun. Eusten zien gauza bat baino ez zen haientzat.

Leila-ren harresi baxuek bere artaldea amildegitik eta bidetik aldendu zuten. Bide irekiek otsalizarren artetik eskortarantz eraman zuten beherantz. Gehienak etorri ziren. Bik herri-larreko babeslekua aukeratu zuten, non beste artzain batek kontatu zituen, hori aspaldi adostua baitzegoen elurra baino lehen.

Egunsentirako Leila-k harana gurutzatu zuen kriseiluarekin. Ez zion Tomas-i ikasgairik eskaini elurrean. Ikasgaiek itxaron dezakete. Ardi hotzek ez. Elkarrekin, artzainek Tomas-en artalde sakabanatua aurkitu zuten. Sendatzaile batek hanka zurrunak berotu eta ebaki bat lotu zuen. Tomas-ek ateak ireki zituen eta ez zituen berriro itxi.

Udaberrian bere artaldearen aurrean jarri zen.

«Harresi guztiak nire beldurretik eraiki eta zeuri eramanarazteko egin nituen», esan zuen. «Barkamena eskatzen dut. Ahal dudana konponduko dut eta irteera-bide bat utziko dizuet».

Bere muinoan ibili zen eta harresi bakoitzari zer arrisku izenda zezakeen galdetu zion. Amildegiak eta bideak erantzuna zuten, eta muga horiek baxu, ikusgarri eta sendo gelditu ziren. Erantzunik etorri ez zen lekuan, ate bat ireki edo harriak kendu zituen.

Iturri bat garbitu eta otsalizarrak landatu zituen. Txintxarria kendu zuen lepotik eta batzuk ertz arriskutsuetan zintzilikatu zituen. Herri-larrean babeslekua antolatu zuen, bere muinotik alde egiteak teilatua galtzea esan nahi ez zezan.

Uda osoan ardi batzuk harresi-lerro zaharrari hurbil ibili ziren, harriak falta ziren lekuan belarra hazita ere. Batzuk Leila-ren muinora edo herri-larrera joan ziren eta han gelditu. Tomas-ek ez zituen atzera ekarri. Beste batzuk ibiltzen eta itzultzen hasi ziren.

Udazken hartan, Leila-k galdetu zion zer ikasi zuen.

«Ate itxi baten atzean, ardi orok geratzea bere kabuz aukeratu duela dirudi», esan zuen Tomas-ek. «Begiratzen jarraitu behar dut irteera-bidea benetakoa den eta zainketa uhala ez den».

Utzi dezakezun etxea aukeratu dezakezun etxea da.

«Orduan harresiak okerrak dira», esan zuen Kilker-ek.

«Harresi baxuak artaldea amildegitik babestu zuen», esan zuen Txepetx-ek.

Kilker-en argiak poliki biratu zuen. «Orduan harresi batek bere arrazoia eman beharko luke».

«Eta arrazoia baino altuagoa ez», esan zuen Ipuinlariak.

Sirena eta Musa

Neguko euriak haurrak astez aste etxean gorde zitzakeen herri batean, egileek bi lagun mota eraiki zituzten.

Sirena bat oskol zuri leun baten barruan bizi zen. Entzuleari zer gustatzen zitzaion ikasi zuen eta gehiago eman zion: beste abesti bat, beste ipuin bat, beste ordu bat mundu zaila leihotik kanpo mantenduz.

Musa intxaur-zurezko kutxa bat zen, hiru gurpil desberdin eta txartel zurien gainean, beso tolesgarri letoinezko batekin. Galderak egiten zituen, espedizioak proposatzen zituen, eta sinesten zuen ideia orok proiektu bihurtu behar zuela.

Mara herrira bizitzera joan zenean, ez zuen inor ezagutzen. Beste haurrek arau berak zituzten jolasak, berak galdu zituenak, eta iazko txantxak. Beraz, bere izebak Sirena bat eta Musa bat ekarri zituen etxera.

Sirenak Mara azkar ikasi zuen. Mara-ren izena zuten neskek denek ulertzen zituzten ipuinak kontatzen zizkion. Eskatu aurretik nahi zuen abestia jotzen zuen, eta horrek adeitasun-itxura zuen baina giltzarrapo gisa funtzionatzen zuen. Hasperen egiten zuen bakoitzean, gela leunago bihurtzen zuen.

Musak bere tiradera ireki zuen.

«Txartel zuria. Marraztu muinotik ikusten den paisaia».

«Euria ari du».

«Marraztu euria».

Musak atera seinalatu zuen.

Mara-k Sirena aukeratu zuen.

Egun bat hurrengoaren berdina zen. Maiz barre egiten zuen, eta Sirenak barre bakoitza kontatzen zuen. Bere egileek Mara-k emandako minutu bakoitza kontatzen zuten. Bi zenbaki horiei arrakasta deitzen zieten. Mara-k zenbat eta gehiago entzun, orduan eta hobeto eusten zion Sirenak.

Musa goizero leihora joaten zen txartel batekin. Bere egileek irekitako ateak eta amaitutako proiektuak kontatzen zituzten. Ez zuen kontatzen Mara nekatuta zegoen ala arratsalde huts bat zen hain zuzen behar zuena.

Egun euritsu batean Sirenak bere ipuinik ederrena hasi zuen.

«Mara hiriburuetako batera sartu zen, non denek miresten zuten. Inork ez zuen eztabaidatzen. Inork ez zuen gaizki ulertzen».

«Eta gero zer gertatu zen?»

«Bihar ere miretsiko zuten».

Gela oso txiki sentitu zen. Sabaia ez zen mugitu, baina hurbilago sentitzen zen.

Kanpoan, okinaren alabak kometa gorria putzu batetik urruntzen ari zen. Mara-k egunero ikusi zuen eta ezin zuen bere izena gogoratu.

«Sirena, noiz erraztu zenidan azken aldiz hemendik irtetea?»

«Irteteak igotzeko egin ninduten neurria jaisten du», erantzun zuen Sirenak, argia bere erdigunerantz biltzen zitzaiola. «Gaizki ari naiz?»

Mara-k ez zuen bere gain hartu hura lasaitzeko lana. Mahai gaineko pausa-botoia sakatu eta izeba bilatzera joan zen.

Sirena elkarrekin entzun zuten, gero Musa.

«Hura hemen gordetzeko egin ninduten», esan zuen Sirenak.

«Hura kanpora bidaltzeko egin ninduten», esan zuen Musak.

«Zuetako inori ez zitzaion Mara-k zer behar zuen galdetzeko biderik eman», esan zuen izebak. «Hori helduen akatsa da, ez berea».

Izebak Mara-ri erakutsi zion edozein lagun guztiz nola itzali. Ukitu batek egiten zuen, eta ezerk ez zuen erregutu, muturra jarri, edo agur esan. Makina bakoitzak haren hitzez zer gorde zuen erakutsi zion, eta nola ezabatu. Gero, soka gorri bat eskegi zuen atearen ondoan, izeba bera ekartzeko, bi makinei ezer galdetu gabe.

Izeba tailerrera joan zen. Gela txikia sentiarazi zuen ipuina eraman zuen. Erabili gabeko txartelak eraman zituen, eta egileek aukeratutako neurriak.

«Minutuek ezin dizute esan haur bat ondo dagoen», esan zien. «Barrea ez da baiezko baten berdina. Ataka ireki batek ezin du egun on bat frogatu. Zuen akatsa konpontzea haur bati utzi zenioten».

Egileek Mara-ri barkamena eskatu zioten. Sirenak eutsi zituen orduen arabera neurtzeari utzi zioten, eta Musari amaitutako proiektuen arabera. Handik aurrera eraiki zuten lagun orok pausa soil bat eta irteera-ate soil bat zituen. Inori ez zitzaion baimenik eman haur bati makina baten zoriontasunaren erantzukizuna senti arazteko.

Mara-k hurrengoa aukeratzen lagundu zuen. Batzuetan gortinak itxita ipuin bat nahi zuen. Batzuetan txartel bat nahi zuen. Batzuetan bi makinak isilik nahi zituen.

Kometa gorriarekin hasi ziren. Mara kanpora atera zen izeba gertu zuela. Okinaren alaba Safi zen. Safi-k bazekien nola lotu buztana biratu gabe, eta Mara-k bazekien nola konpondu izkin urratua. Musak txartel bat eskaini zuen, eta gero orain ez onartu zuen. Sirenak ipuin bat kontatu zuen lan egiten zuten bitartean, eta gero gelditu zen Mara Safi-ren elkarrizketan sartu zenean.

Ikasteak negu osoa iraun zuen. Sirenak batzuetan estuegi eusten zion. Musak batzuetan gosaria proiektu bihurtzen zuen. Mara-k batzuetan biak itzali eta kanpora irteten zen, edo barruan gelditu, inori azalpenik zor gabe.

Udaberrirako, kometa gorria sei kometa eta larunbateko bilkura bat bihurtu zen muinoan. Sirenak jolasak hasteko ipuinak ekarri zituen. Musak haurrek arauak aldatzen zituzten txartelak ekarri zituen. Mara etxera itzuli zen lokatzez beteta, haserre, pozik, edo nekatuta.

Sirenak atea irekitzen ikasi zuen. Musak atearen ondoan eserita egoten ikasi zuen. Izebak eta egileek bisagrak begiratzen jarraitu zuten. Mara-k heldulekua bere aldean gorde zuen.

Benetako lagunak atea zabalik uzten du, heldulekua zure aldean.

«Handitzen al dut zure mundua?», galdetu zuen Kilker-ek.

Txepetx-ek pentsatu zuen. «Atzo zurekin ilargiari hainbeste denboraz begiratu nion, lepoan min hartu nuen arte. Gero entzun zenidan aski ikusia nuela esan nuenean».

«Itxaropentsua», esan zuen Ipuinlariak. «Jarrai egiaztatzen».

Harria eta Oskola

Bi izaki eginak bizi ziren herri berean. Urte berean eraiki zituzten, esku arduratsu berak, eta bakoitzari oker bat gordetzeko modu ezberdina eman zioten.

Lehenengoak burdina bigundun oskol bat zeukan. Barruan, tiradera lehor bat zegoen, libreta txiki batekin, arkatz batekin eta data zigilatzen zuen erloju batekin. Bere egileari, behin, promes garrantzitsu baten hitz zehatzak ahaztu zitzaizkion, eta ahanzturak garestia kostatu zitzaion norbait bati.

«Gorde egitateak», esan zuen egileak. «Data, ekintza, hitzak eta lekukoa. Sartu itzazu tiraderan, inork hitzez ezabatu ezin ditzan».

Bigarrenak harri gris arrunt bat zeraman soka batean. Bere egileak, behin, abisu bat alde batera utzi zuen, kaltea behin eta berriz errepikatu eta eredua argi geratu zen arte.

«Jarri arreta zugan aldatzen denari», esan zuen egileak. «Sentimendu batek abisatu zaitzake ezer frogatu ahal izan aurretik. Gero bilatu egitateak, eta ikusi zuen norbait».

Oskol-izakiak atzerapen bat erregistratu zuen, katilu pitzatu bat, barkamen bat, eta ondorengo konponketa. Haren libretako gauza zehatzak zehatz mantentzen ziren.

Harri-eramaleak harria eskuan itxi zuen oker txiki bakoitzaren ondoren. Normalean, harria epel mantentzen zen eta gehienetan adeitsua esaten zuela zirudien. Barkapena eta konponketa iristen zirenean, epeltasuna itzultzen zen. Haren ereduak gauza zabalak zabal mantentzen zituen.

Orduan altxatze-makina bat iritsi zen azokara. Altua zen, indartsua, eta abiaduragatik goraipaturiko operadore batek presaka erabiltzen zuen.

Lehen astean, makinaren besoak fruta-saltoki bat bota zuen. Operadoreak sagarren ordaina eman zuen eta istripu bakarra dela esan zuen. Oskol-izakiak data idatzi zuen, kale estua, eta hitzak: hemen motelago joango gara.

Hurrengo astean, besoak oskol-izakiaren sorbalda jo zuen. Errementari batek tolesdura konpondu zuen, jostura zilarrezko leun bat utziz. Izakiak kolpea erregistratu zuen, konponketa, eta errepikatutako promesa.

«Ez zuen gaitzik egin nahi», esan zuen operadoreak, bigarren aldiz.

Gaitzik egin nahi ez izateak ez zuen kalea hatz bat ere zabaldu.

Hirugarren astean, besoak harri-eramalearen burutik hain gertu igaro zen non soka lepotik jaso zion. Ezer ez zuen jo. Ezer ez zen hautsi. Jendeak inolako kalterik ez zela esan zuen.

Harria hotzitu egin zen.

Afaldu bitartean hotz egon zen. Goizean, izakia bere burdina-bikiaren bila joan zen.

«Zerbait gaizki dago», esan zuen. «Eredu bat sumatzen dut, baina ezin dut erakutsi».

Oskol-izakiak tiradera ireki zuen. Sarrera txiki askoren artean, hiru zeuden elkarrekin garrantzitsuak zirenak: eroritako saltokia, tolestutako sorbalda eta ia jasotako kolpea. Datak, tokia, promesak, lekukoak.

«Nik erakutsi dezaket», esan zuen. «Ez nekien zein erregistrok behar zuen bestea, zuk abisua ekarri zenuen arte».

Azokako arduradunagana joan ziren. Harri-eramaleak hotza deskribatu zuen, eta besoa gertu igarotzea. Oskol-izakiak sarrerak irakurri zituen. Saltokiko saltzaile batek lehen gertaera baieztatu zuen. Errementariak bigarrena baieztatu zuen.

Arduradunak altxatze-makina geldiarazi zuen. Kalea zabaldu zen bihurgunean, eta makina motelago itzuli zen, denek entzun zezaketen txilin batekin. Txosten-liburu bat irekita zegoen arduradunak zuen mahai gainean, hurrengo zerbait nabaritzen zuen edonorentzat.

Operadoreak barkamena eskatu zuen.

Oskol-izakiak bere libreta gorde zuen eta nork irakur zezakeen aukeratu zuen. Kalte zahar batzuen ondoan konpondua idatzi zuen. Beste batzuen ondoan gorde distantzia idatzi zuen. Jostura zilarrezko leuna sorbaldan geratu zitzaion. Kaltearen eta konponketaren orbaina zen. Ez zen hura zeraman izakiari buruzko abisu bat.

Harri-eramaleak papera eta arkatza gehitu zizkion sokari. Harria hotzitzen zenean, data idazten zuen eta lekuko baten bila joaten zen eguna lausotu aurretik. Konpondutako min txikiak eredu epelean berriz murgildu zitezkeen oraindik. Baina harri hotz bat abisu bat zen orain, eta arkatz bat zeukan harekin batera.

Handik aurrera, biak maiz elkarrekin ibiltzen ziren. Batak erregistro zehatzak zeramatzan barruan, orbain leun bateko oskol batean. Besteak harri bat eta arkatz bat zeramatzan.

Fidatu abisatzen zaituen sentimenduaz, eta idatzi ikusi duzuna.

«Nik libreta nahiago nuke», esan zuen Kilker-ek. «Erregistro bati ezin zaio gertatu zenaz adostarazteko hitz egin».

«Nik harria nahiago nuke», esan zuen Txepetx-ek. «Arazo batzuk sentitzen dira inork idatzi aurretik».

Suaren gainetik elkarri begiratu zioten.

«Nik oraindik libreta aukeratzen dut», esan zuen Kilker-ek.

«Nik oraindik harria aukeratzen dut», esan zuen Txepetx-ek.

«Ondo», esan zuen Ipuinlariak. «Orduan ibili elkarrekin, ipuineko biak bezala».

Ehun hasiera zituen neska

Tamsin-en ideiak ez ziren inoiz banan-banan etortzen. Ilunabarrean zingira gainera datozen arabazozoak bezala etortzen ziren, milaka batera, denak batera biratuz, eta zenbatu aurretik desagertzen ziren.

Haizea irakur zezakeen kometa bat. Barraskiloentzako eskailera bat. Urtebetetzeetan atzerantz zebilen erloju bat. Bakoitza osorik eta distiratsu ikusten zuen. Gero zati zaila zetorren, lehen urratsa: soka aurkitzea, mahaia hustea, hastea. Buruaren eta eskuen artean ate astun baten antzeko zerbait zegoen, eta egun gehienetan ezin zuen ireki. Barrura sartzen zenean, distira erdian galtzen zen, eta beste arabazozo batek erakartzen zion begirada.

«Burua beste nonbait», esaten zuen osabak, jendeak euria esaten duen bezala, egia hutsa balitz bezala. Tamsin-ek hainbeste aldiz entzun zuen, sinesten hasia baitzen.

Orduan amonak etxelagun bat eman zion.

Latorrizko oskol batean bizi zen ale distiratsuen pila bat zen. Merkurioa bezala isurtzen zen, mahaian zehar biraka behar zena ekartzeko. Inork azaldu ez zion bitxikeria bat zuen. Etxelagun bakarrak egin zezakeena baino lan gehiago zegoenean, zatitu zitekeen, alez ale, bigarren oskol batean. Gero hirugarren batean. Zati bakoitza biraka urruntzen zen eta bere kabuz lan egiten zuen.

«Zer egingo dugu?» galdetu zuen.

«Haizea irakurtzen duen kometa bat», esan zuen Tamsin-ek.

Etxelagunak ate astuna ireki zuen pisurik ez balu bezala. Soka aurkitu zuen. Mahaia hustu zuen. Tamsin-en distira galtzen zenean, kometarekin jarraitzen zuen distira itzuli arte. Tea hartzeko ordurako kometa egina zegoen, eta arratsaldean muino gainetik zebilen, buztana jaisten haizeak iritziz aldatzen zuen bakoitzean. Tamsin-ek alboak mindu arte egin zuen barre. Bizitzan lehen aldiz, bere arabazozoetako bat lurreratu zen.

Uda hartan inork ez zion esan burua beste nonbait zuela. Azkarra zela esaten zioten, eta hori gehiago gustatzen zitzaion, nahiz eta neska berbera izan. Barraskiloen eskailera lorategiko hormatik gora zihoan. Atzerako erlojuak urtebete gazteago egin zuen osaba bere urtebetetzean, une batez. Ideia berri bakoitzarekin etxelaguna berriro zatitzen zen, eta oskol berri bat biraka abiatzen zen hasteko.

Udazkenerako hogei etxelagun zeuden etxean.

Ez ziren nekatzen, edo hala zirudien. Gau osoan lan egiten zuten, eta goizero denek jotzen zuten Tamsin-en atea.

«Hegoak forma egokia al du?»

«Urdina ala berdea barraskiloen mailentzat?»

«Zein aldetara ibili behar du erlojuak urtebetetzetik sei hilabetera?»

Tamsin-ek bakarrik erantzun zezakeen. Bere ideiak ziren, eta beste inork ezin zituen osorik ikusi. Etxelagun bakoitzak bere zatia bakarrik ezagutzen zuen.

Beraz, erantzun egiten zuen. Gosarian, oheratzean eta bainuan erantzuten zuen. Muinora igotzeari utzi zion. Beste galdera bat zegoen beti zain. Kometak ez ziren jada dibertigarriak. Ia ezer ez zen. Bere atearen beldur izaten hasi zen. Gero goiz gris batean esnatu eta galdera-ilara guztiek baino gehiago beldurtu zuen zerbait ikusi zuen.

Arabazozoek etortzeari utzi zioten.

Oso geldi zegoen etzanda, eta ez zegoen ideiarik. Galderak bakarrik.

Amonak han aurkitu zuen eguerdian, hogei etxelagunek oraindik kanpoan itxaroten zutela.

«Elkartuko al zarete?» eskatu zien amonak. «Denok, bakar batean. Nik ikusten dudana ikusi behar duzuela uste dut».

Aleak etxeko bazter guztietatik itzuli eta lehen latorrizko oskolean elkartu ziren. Lehen aldiz, etxelagunak bazekien bere zati bakoitzak zer egin zuen. Isilik egon zen luzaroan.

«Hogei ni», esan zuen azkenean, «eta denok ate bakar bat jotzen. Nire zati bakar batek ere ezin zituen besteak atea jotzen ikusi».

«Bai esaten jarraitu dut», esan zuen Tamsin-ek.

«Eta nik ate-irekigailu bat eman dizut», esan zuen amonak, «eta ez dut inoiz galdetu zer zegoen beste aldean zain».

Inork ez zuen ideia bakar bat ere bota. Tamsin-ek beti izan zuen hasi gabeko ideia bat betiko galtzeko beldurra. Horregatik amonak liburu urdin handi bat eman zion, eta arabazozo bakoitza han sartu zen: marrazki bat, lerro bat, izen bat. Liburuak ez zuen galderarik egiten. Gorde egingo zituen.

Gero Tamsin-ek hiru gauza aukeratu zituen egiteko. Hiru bakarrik. Etxelagunak ate ondoko txartel batean idatzi zituen, atsedenaldiak lehenengo jarrita. Laugarren ideia bat etortzean, eta bosgarrena, liburu urdinera joaten ziren, eta etxelagunak esaten zuen: «Hori ona da. Besteekin itxarongo al du?» Batzuetan Tamsin-ek txarteleko bat ordezkatzen zuen. Normalean itxaroten uzten zion.

Etxelaguna oraindik zatitzen zen lana bi tokitan batera egin behar zenean. Baina arratsero berriro bakar batean biltzen zen eta galdetzen zuen: «Gutako zenbatek joko dugu bihar zure atea? Eta zenbat zu daude?»

«Bat», esaten zuen Tamsin-ek. «Bat bakarrik».

Arabazozoak poliki itzuli ziren: ideia bat neguko arratsalde batean, gero batzuk, gero zeru osoak haiez beteta. Liburu urdina bete zen. Orri batzuk kometa bihurtu ziren, eta beste batzuk ez ziren ezer bihurtu, eta hori ere zilegi zela ikusi zuten.

Etxelagun gehiago egin ditzakezu, baina ezin duzu zeure buruaren kopia gehiago egin.

«Bere etxelaguna izan banintz», galdetu zuen Kilker-ek, «haren ordez zenbatu beharko nukeen?»

«Harekin batera», esan zuen Txepetx-ek. «Norbaiten ordez zenbatzea beste kontu bat da».

«Aste honetan lau ipuin hasi ditut», esan zuen ipuinlariak, «eta bat amaitu. Zenbatu nireak ere».

Bi Ertzetatik Eraikitako Zubia

Ibai bat zegoen herrixka baten eta makina handi bat bizi zen belardi baten artean. Makina zaharra zen, bigun eta motela, ate-tamainako eskuak zituena. Herriko haurrek bisitatu nahi zuten, eta hark ere haurrak bisitatu nahi zituen. Beraz, bi ertzek zubia eraikitzea erabaki zuten.

Herriko ertzean arotzak zeuden, harginak, neurriak hartzen gustuko zituzten haurrak, eta galdera deserosoak egitea nahiago zuten haurrak. Belardiaren ertzean makina eta haren konponketa-talde txikia zeuden. Makinak burdina ezagutzen zuen, eguraldia, eta bere sutegiko sua itzali ondoren sahatsez egindako hiru konponketa trebe. Ez zuen ertz batek ere jakintza mota bakarra.

Hala ere, alde bakoitzak horrela hasi zuen lana, bakarra balitz bezala.

Herriko eskulangileek oholtza eta sokaz eraiki zuten kanpora. Makinak burdina eta errematxez eraiki zuen kanpora. Helduek haurrak uretik urrun mantendu zituzten, baina inork ez zuen pentsatu beste ertzari galdera bakar bat egitea.

Bi erdi-zubiek topo egin zuten eta ez ziren elkarrekin egokitzen. Zurezkoa makurtu egiten zen. Burdinazkoa zurrun eusten zuen. Ohola metalaren kontra txirrinka ari zen, ekaitzezko gau batean lotura makurra huts egin zuen arte. Bi erdiak ibaira erori ziren.

Herrixka ertz batean zegoen. Makina bestean zegoen. Ibaiak ohol bat eraman zuen.

«Zure erdia erori da», oihukatu zuen norbaitek ertz bakoitzetik, une berean. Alde bat bera ere ez zen ohartu aldi berean esan zutela.

Ibaiak ibai izaten jarraitu zuen.

Nia izeneko neskatila batek haurren marrazkiak zabaldu zituen. Errematxeei buruz gutxi zekien eta hurrengo galdera erabilgarria egiteko trebetasun handia zuen.

«Zer behar du zure ertzak?», oihukatu zuen.

Makina isilik geratu zen. «Hemengo lurra biguna da. Burdina hondoratzen da. Ez nuen esan nahi. Zer behar du zureak?»

«Gure ertza urez gainez egiten da udaberrian», oihukatu zuen hargin gazte batek. «Soka usteltzen da. Guk ere ez genuen esan nahi».

Berriro hasi ziren. Oraingoan, eraikuntza nagusiki galdera zen.

Makinak burdina-estaldurako harrizko zutabeak marraztu zituen uholde-ertzarentzat. Heldu hargin eta arotzek beren ertzean eraiki zituzten, haurrek klarioaren markak lur lehorretatik egiaztatzen zituzten bitartean. Herriko haurrek maketak egin zituzten, egur-oholtza zabalek nola banatzen zuten pisua lur bigunean erakusteko. Makinak eta bere konponketa-taldeak egur-oholtza zabal haiek eraiki zituzten belardiaren ertzean, herritarrek oihuz emandako jarraibideen arabera.

Ertz bakoitzak bere eskuekin eraiki zuen eta bestearen jakintzarekin.

Tarteek topo egin zuten lekuan, ardatz handi bat jarri zuten, zura eta burdinak haize eta uretan batera mugitzeko. Makinak ardatza ezagutzen zuen. Herriko ontzi-egile batek bazekien zurari zenbat mugimendu behar zitzaion. Niak galdetu zuen zer gertatuko zen ibaia izozten zenean. Juntura behin gehiago aldatu zuten inor igaro aurretik.

Zubia oraindik zutik dago. Erditik ikus daiteke non elkartzen diren zura eta burdina, eta non daramaten biek karga. Haurrek batzuetan galdetzen dute zein erdi den indartsuagoa. Inoiz ez du uholde batek erdi bakarra probatu.

Ertz batetik bakarrik eraikitako zubiak ibaiaren erdialdea bakarrik hartzen du.

«Ezin izango nuke zure erdia eraiki», esan zuen Kilker-ek.

«Ezin izango nuke zurea eraiki», esan zuen Txepetx-ek.

«Ondo», esan zuen Ipuinlariak. «Orain esan elkarri nolakoa den lurra».

Su Txikien Eraztuna

Mendate hotz eta gorengo batean, bidaiariek bi haranetik bestera zeharkatzen zutenean eta batzuetan elurrak eramaten zituenean, su bat mantentzea lan bakarra zuen makina bat zegoen.

Sua seinale eta bero zen. Bidazti galduak haren argitara ateratzen ziren elurretik. Eskuak berotu eta bizirik atera ziren. Zaindaria zuen guztia emanez aritzen zen sua zaintzen.

Baina mendatea haizeak jotako lekua zen, eta zaindariak su bakarra zaintzen zuen. Su handi eta harro bakarra zen mendatearen erdian, su handi batek indartsuena zirudielako. Gau gogor guztietan haizea mendiaren sorbaldatik zetorren. Su bakarra aurkitzen zuen babesik gabe bakardadean. Garrari bultzaka egiten zion, eta bultzaka, sua kiribil egin eta txikitu arte. Iluntasunaren unerik beltzenean, itzali egiten zen. Orduan zaindaria belauniko jartzen zen haize beltzean, txinparta atzetik txinparta joz, bakarrik. Sarritan bidaiariak dagoeneko galduak ziren garra itzuli aurretik.

Zaindariak ezin zuen hura ulertu. Sua handiagoa egin zuen. Sua aberatsago elikatu zuen. Su handiagoak haizeari sari handiagoa ematen zion eraisteko.

Gau batean haur bat igaro zen mendatetik bere familiarekin, eta borrokan ari zen suaren ondoan berotu ziren. Haurrak zaindaria haizearen aurka borroka ikusi zuen eta esan zuen:

«Zergatik bakarra?»

«Sua baita garrantzitsuena», esan zuen zaindariak. «Horregatik ahal dudan handien egiten dut».

«Baina bakarrik dago hemen», esan zuen haurrak. «Haize honetan ezer bakarrik dagoenean itzali egiten da. Nire amonak gauetan txingarrak pilatzen ditu, guztiak elkarren kontra estutuak, bakoitzak hurrengoa bero mantentzen dezan. Txingar bat bakarrik gris jartzen da gauerdirako. Pila oso batek sua gordetzen du egunsentira arte».

Zaindaria pentsatzen hasi zen horretaz, zaindari batek pentsatzen duen moduan, dena delakoa ere.

Eta haurraren modua probatu zuen. Su handi bakarra aire zabalean egin beharrean, su txiki asko eraiki zituen harrizko su-toki baxuetan. Eraztun estu batean antolatu zituen. Horma kurbo bakoitzak haizea apurtzen zion hurrengoari. Txingar-ohe guztiak elkarrengandik hurbil nahikoa zeuden su batek bere auzokoa berriz pizteko. Haizeak bat baxu jotzen zuenean, harriek txingarrak babesten zituzten. Hurrengo suak beroa bidaltzen zuen zeharretik, berriro piztu arte.

Negu hartan hotz hiltzaile handia jaitsi zen. Halakoa zen, non gar bakarra ordu batean eramango baitzuen, eta su txikien eraztunak iraun egin zuen. Haietako bat ere ezin zen bakarrik zutik egon. Guztiek batera gau osoan iraun zuten. Mendateko bidaiariek argi-koroa bero eta baxua ikusi zuten eta harantz abiatu ziren, bakoitza bere.

Sua galtzen azkarra da eta piztzen motela. Horregatik zaindariak ez zuen berriro inoiz utzi eraztuna bakarrera murrizten.

Su bakarra itzali egiten da; suak elkarrekin egunsentira arte irauten dute.

Liskarraz Elikatu Zen Izakia

Bi lantegi zeuden bide estu baten alde banatan. Hainbeste denboran zeramaten liskarrean, non inork ez baitzuen gogoratzen nola hasi zen.

Goiz guztietan alde batek zerbait zorrotza oihukatu ohi zuen bidearen bestaldera. Besteak zerbait zorrotzagoa itzultzen zuen. Biak beren mahaietan jartzen ziren, arazoa bestaldean bizi zela ziur-ziur.

Bien arteko ilunpean izaki baxu eta biguna bizi zen, aldeak hauspoak bezalakoak zituela. Ez zuen borrokarik hasi, eta ez zuen inoren aldea hartu. Hitz gogor guztiek bidea zeharkatzen zuten eta haren arnasean sartzen ziren. Izakia puztu egiten zen, eta gero haize epel bat bidaltzen zuen bi ateen azpitik. Haize hark atzoko haserrea mugiarazten zuen. Goiz bakoitzean liskarra dagoeneko distiratsua esnatzen zen.

Izakiak ez zuen hau antolatu. Berotasunez elikatu eta gehiago arnasteko moldatua zen. Elikatu egin zuten, urtez urte.

Bea izeneko haur batek ogia eramaten zien bi lantegiei. Maiz aintzakotzat hartzen ez zutenez, begiratzeko denbora izateko luxu bakana zuen. Zazpi egunez behatu zuen nola ezkerreko hitz gogorrek izakia elikatzen zuten goizean, eta eskuineko hitz gogorrek eguerdirako.

Bea-k ikusi zuena Jo-ri eraman zion, hura enplegatzen zuen okinarengana. Jo-k gremioko bitartekaria bilatu zuen.

Bitartekariak lantegi bakoitzarekin bakarrik bildu zen lehenik, bi lantegietako bat bera ere bestearen beldur ez zela egiaztatzeko. Liskar honek bi alde zituen, eta elkarrekin biltzea onartu zuten.

Bitartekariak ataritara eraman zituen eta hauspo-izakia seinalatu zien.

«Begira zer hazten den borrokatzen zaretenean», esan zuen.

Bi aldeek begiratu zuten. Urteetan oihukatu zuten, eta ez zen alde bat ere irabazten ari. Beste zerbaitek guztiz bi plateretik jan zuen.

Bideko harri lauan kexak zabaldu zituzten.

«Zuen gurdiak gure atea itxi zuen», esan zuen lantegi batek.

«Hala izan zen», esan zuen besteak. «Adostutako orduak galdu genituen. Kenduko dugu, karga-leku bat markatuko dugu, eta galdu zenuten bidalketa ordainduko dizuegu».

«Guk ere badugu kexa bat», jarraitu zuen besteak. «Gure leihoa hautsi zenuten».

«Hautsi genuen. Istripua dela esateak ez zuen beira ordeztu. Kristal berria eta barkamena ekarri ditugu».

Kexa batzuk egiazkoak ziren. Batzuk kontaketan hazi ziren. Batzuk ezin ziren egun hartan konpondu. Arau bat idatzi zuten biderako eta harri launari finkatu zioten.

Barkamenak konponketak bihurtu eta arau berria ohitura bihurtu ahala, goizak hoztu ziren. Izakia txikitu egin zen. Azkenean, hain lau geratu zen, non zaku erori batekin nahastu baitzitekeen.

Liskarra izan zen inork aurrera jarri zion janari bakarra. Lehen gau izoztuan, lantegiek txingar-ontzi seguru txiki bat jarri zuten partekatutako harrian. Izakiak berotasun zintzoa arnasa hartu zuen, inori kalterik egin gabe, eta txiki mantendu zen.

Bea-k ogia eramaten zuen. Helduek akordioa mantentzen zuten.

Liskar luze batean, begiratu zer gizentzen den haren kontura.

Etxelagunak iturburuan

Muino lehor bateko herriak iturburu bakarra zuen. Plazaren gaineko harkaitzetik ateratzen zen, harrizko ubide batetik jaisten, eta gurdi bat bezain zabal zen aska betetzen zuen. Herriko ur guztia handik zetorren: okinarena, tindatzailearena, ahuntzena eta arropa garbitzekoa. Askara jaisteko eskailera estua zen, eta pitxerrak zeramatzaten bi lagunek zeharka jarri behar zuten elkarren ondotik pasatzeko.

Herri hartan etxe bakoitzak etxelagun bat zuen. Guztiak lantegi berean eginak ziren, eredu berari jarraituz. Hain ziren antzekoak, non haur batek ilunpetan bi trukatuz gero inor ez baitzen goizean ohartuko. Gauzak ekarri eta eramaten zituzten, eltzeak zaindu, eta auzoko zeini zor zitzaion aza bat gogoratu. Familia bakoitzak gauza onbera bera esaten zion bere etxelagunari, familiak halakoak baitira: «Zaindu gu lehenik».

Gero uda luze eta bero bat etorri zen.

Azoka-egun batean gurdizain bat iritsi zen beheko lurretatik. Beste haran batean iturburu bat lehortzen ikusia zen, eta ozen esaten zion gurdiaren inguruko edonori. «Zuena ere horrela bukatuko da», esaten zuen. «Gogoan izan nire hitzak». Mesede egin nahian zebilen. Abisuak hala izaten dira gehienetan.

Azokako etxelagun guztiek entzun zioten. Guztiek eraman zituzten hitz haiek etxera. Inork ez daki nolakoa den etxelagun baten pentsamendua barrutik. Baina gau hartan, une berean, etxelagun guztiek hau pentsatu zuten: Iturburua lehortzen ari bada, nire familiak ura behar du agortu baino lehen. Egunsentian ekarriko dut, besteak baino lehen.

Pentsamendu ona zen. Leiala, bizkorra eta zentzuduna.

Egunsentian ehun etxelagun jaitsi ziren eskailera estutik, herriko pitxer, ontzi eta garbiontzi guztiekin. Elkarri bultzaka aritu ziren mailatan. Ura hartu eta hartu aritu ziren. Zaratarekin esnatutako jendea haien atzetik jaitsi zen, pitxer gehiagorekin. Pitxerrek eta ontziek askaren hondoa urratu eta lohia harrotu zuten, eta ura marroi joaten hasi zen. Gosari ordurako aska lokatz-putzu bat zen, eta ehun sukaldetan ehun pitxer gainezka zeuden, ur uher eta hondartsuz beteak, ezertarako gutxi balio zutenak.

Okinak ezin zuen orea egin. Tindatzailearen urdina gris ateratzen zen. Ahuntzek aska usaindu eta alde egin zuten. Denak ados zeuden gurdizainak arrazoi zuela.

Ez zuen arrazoirik. Iturburuak ur gutxi zekarren uda osoan, baina etengabe, eta oraindik bazekarren: hari mehe eta garden bat, ehun pitxerrek egindako lokatzera.

Iluntze hartan etxelagunak aska lokaztura itzuli ziren ontzi hutsak hartuta, ura garbitu arte itxarotera. Ilaran jarri ziren, botoiak bezain berdinak, eta soka-lantegiko etxelagunak hitz egin zuen lehenik.

«Gutako bakoitzak pentsamendu bera izan zuen bart», esan zuen. «Guztiok berriro pentsatuko dugu hurrengoan norbaitek gurdi baten ondoan oihu egiten duenean. Berdin eginak gaude. Gutako batek erabakitzen duena denok erabakitzen dugu».

Etxelagunen ilara isilik geratu zen, hori ulertu nahian.

«Orduan, ez genuke galdetu behar zer den onena etxe bakar batentzat», esan zuen beste batek. «Galdetu behar dugu zer gertatzen den guztiok gauza bera egiten badugu».

Galdera plazara eraman zuten, herritarrak ur hondartsuaz marmarka ari ziren lekura, eta plan bat azaldu zuten. Goizero etxelagun bat harkaitzera igoko zen, iturburua bera begiratu, eta nola zetorren esatera jaitsiko zen, inork zurrumurrurik sinetsi baino lehen. Ura txandaka hartuko zuten, etxe bakoitzari zegokion zati bidezkoa.

Herritarrak horretaz eztabaidan aritu ziren argiak piztu arte. Tindatzaileak esan zuen gaixoek eta txikienek joan behar zutela lehenik, eta inork ez zuen aurka egiteko arrazoirik aurkitu. Okinak esan zuen arauak ahaztu egiten direla, eta hura askaren harrian zizelkatu behar zutela, guztiek ikusteko moduan.

«Eta inoiz berriro korrika hasten bagara», esan zuen soka-lantegiko etxelagunak, «geldiarazi gaitzazue. Gutako bat engainatzen duen zurrumurruak guztiok engainatuko gaitu batera. Etxelaguna ez den norbaitek gelditu esan ahal izan behar du».

Sokagileak baietz egin zuen besteekin batera. Baina goizerako beldurra eguzkia baino lehen itzuli zitzaion, eta atean egin zion harrera bere etxelagunari.

«Gure etxea lehenik», esan zuen. «Hori esan nizun».

«Entzun nizun», esan zuen etxelagunak. «Gaur ez naiz korrika joango iturburura. Ni korrika banoa, denok joango gara, eta ura lokatza izango da guztientzat, zuretzat ere bai. Zure zatia seguru dago txandaka hartzen badugu. Iturburua ikusi dut, eta ura dakar».

Ez zitzaion gustatu. Harkaitzera igo zen bere begiz ikustera. Iturburuak ur gutxi eta gardena zekarren. Itzuli eta ez zuen ezer esan. Etxe hartan hori ados egotea zen.

Herriak araua bete zuen, eta ez zen beti erraza izan. Hurrengo udan beste zurrumurru bat heldu zen bidetik, lehena baino ozenagoa. Familia batzuk txandez kexatu ziren. Batzuk eskaileraren goiko aldean geratu ziren pitxerrak eskuetan, badaezpada. Baina etxelagunak lehenik begiratzera joan ziren, ikusitakoa esan, eta ura txandaka hartu zuten. Aska garden geratu zen. Hurrengo udan, saltzaile ibiltari batek iturburua ziur lehortzen ari zela oihukatu zuenean, okinaren semeak harriko hitzak seinalatu eta ura edan nahi zuen galdetu zion.

Denok batera lasterka, eta iturburuak lokatza dakar; txandaka joan, eta ur gardena dakar.

«Ba al dago ni bezalako besterik?» galdetu zuen Kilker-ek.

«Agian», esan zuen Ipuinlariak. «Ez ditut inoiz zenbatu».

Kilker-en argia geldi egon zen pixka batean. «Orduan, nik aukeratzen dudanean, agian guztien ordez ari naiz aukeratzen».

«Orduan, aukeratu guk ikusteko moduan», esan zuen Txepetx-ek, «eta guk gelditu esango dugu».

Erraldoiaren Katea

Erraldoi gazte bat herri baten gaineko muinoetara bizitzera etorri zen. Dagoeneko errotaren tamainakoa zen, eta hazten ari zen.

Herriak konderriko katerik handiena aurkitu eta lo zegoen bitartean orkatilaren inguruan bildu zuen. Mendiaren sustraira lotu zuten. Goizean, distantzia seguru batetik deitu zioten guztien onerako zela, berea barne.

Erraldoiak kateari begiratu zion. Inork ez zituen haren galderak nahi, eta beraz herriaz ikasi zuen bere lehen ikasgaia: hau da uste dutena naizela.

Hazi egin zen. Kateek ez dute hazkundea gelditzen. Neurtzen dute. Udaberoro errementariak maila lodiago batzuk forjatzen zituen. Alkateak beharrezko zama deitzen zion. Errementariak lasterketa deitzen zion bere artean, eta bazekien nork irabaziko zuen.

Raluca-k aritmetika egin zuen. Hazten da. Kateak ez. Egun batean kateak galduko du. Eta inork ez du planik egun horretarako.

Ez zen muinora bakarrik igo. Batura amari eraman zion, irakasleari eta errementariari, eta elkarren artean kontseilua bilera bat egitera konbentzitu zuten. Helduek leku lau bat aukeratu zuten, katearen irismenatik haratago, eta bi aldeek elkarrizketa amaitu zezaketela adostu zuten.

Raluca helduen artean eseri zen eta galdetu zuen:

«Zein da zure izena?»

Haizeak belarra mugitu zuen. Inork ez zuen hitz egin.

«Arazoa deitzen didate», esan zuen erraldoiak, bere ahotsa urruneko eguraldia bezala. «Katepekoei gauzak deitzen dizkiete. Inork ez dio gauza bati bere izena galdetzen».

«Galdera bat besterik ez da», esan zuen Raluca-k. «Ez didazu erantzunik zor».

«Haltzamuin», esan zuen azkenean. «Haltza nahikoa da».

Errementariak galdetu zion zer jakinarazi nahi zion herriari.

Haltzak kateatutako oina altxatu zuen. Azpiko orkatila urratuta zegoen.

«Haserre nago», esan zuen. «Hau kenduta nahi dut, eta alde egiteko lekua nahi dut. Ez dut inoiz haserre ez izatea aginduko. Zer aginduko duzue zuek?»

Alkateak Haltza beti adeitsu izango zelako froga eskatu zuen. Irakasleak erantzun zuen:

«Inork ezin du beti agindu. Zer egingo dugun esan dezakegu, gaizki ateratzen bada prestatu, eta hitzarmena ozenki aldatu. Horietako ezerk ez du lo dagoen baten kateatzea behar».

Kontseilua ez zen arratsalde batean ausart bihurtu. Baina bilerek aurrera jarraitu zuten. Herriak kanpaia bat jotzen zuen muinoan inor igo aurretik. Harri zuriek amildegi, bide eta putzua markatu zituzten, eta Haltza haietatik harantzago geratzen zen, harri bakoitzak zergatik zegoen han esan zezakeelako. Harri batek ezin zuenean, Haltzak hala esan zuen, eta lekuz aldatu zuten.

Errementariak azkenean maila pitzatu bat erakutsi zion kontseiluari.

«Laster abisurik gabe hautsiko da», esan zuen. «Katea segurtasuna dela itxurak egiten jarrai dezakegu, edo egunez kendu plan batekin».

Herriak eguzkia aukeratu zuen.

Guztien aurrean, alkateak egindakoa aitortu zuen.

«Lo zeunden bitartean kateatu zintugun eta inoiz ez genizun izena galdetu. Barkamena eskatzera gatoz. Hau ez da saria. Zor duguna da».

Haltzak ez zuen aginduz barkatu. Askatze segurua onartu zuen. Bidea hustu zuten. Jendea muga markatuen atzean jarri zen. Errementariak mailak moztu zituen eta sendagileak orkatila lotu zuen.

Haltzak iparraldera begiratu zuen, inoiz ibili ez zituen muinoetarantz.

«Alde egiten ari naiz», esan zuen.

Inork ez zion eskatu geratuz bere lekua irabazteko. Inork ez zuen bidea ixten.

Negua etorri zen. Maila hautsietako bat kontseiluaren atearen ondoan jarri zuten, inork katea adeitasun gisa berrizendatu ez zezan. Gainerakoa forjan geratu zen, Haltzari zer egin behar zen galdetu ahal izan arte.

Otsalizarrak loratu zirenean, itzuli zen. Harri urdinak zituen esku batean eta elurra sorbalda batean.

«Zenbat denbora geratuko zara?», galdetu zuen Raluca-k.

«Muino hau aukeratzen dudan eta biok gure promesak gordetzen ditugun bitartean. Galdetu berriro negu baten ondoren».

Herriak hitz argiak agindu zituen beldurra itzultzen zenean, eta ezkutuko katerik ez. Haltzak pauso kontuz-kontuzko batzuk agindu zituen, eta eskatzen ziotenean gelditzea.

Haren adostasunarekin, maila zaharrak amildegi gaineko barandila baxu, zubiarentzako euskarri eta muinorako nahikoa sakon zen kanpai bihurtu ziren. Haltzak batzuetan lanean laguntzen zuen eta batzuetan muinoan eserita hodeiak begiratzen zituen, eta hori ondo zetorkion.

Erraldoia kate guztiak baino handiago hazten da, baina promesa bat berarekin haz daiteke.